वनामकृविच्या ‘माझा एक दिवस माझ्या बळीराजा सोबत’ उपक्रमांतर्गत मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांना खरीप पीक नियोजन व आधुनिक शेतीचे मार्गदर्शन

मागील तीन वर्षांपासून माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या प्रेरणेतून राबविण्यात येणारा हा उपक्रम मराठवाड्यातील आठही जिल्ह्यांत दर महिन्याच्या दुसऱ्या बुधवारी नियमितपणे राबविला जातो.

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या प्रेरणेतून तथा विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली मागील तीन वर्षांपासून राबविण्यात येणारा ‘माझा एक दिवस माझ्या बळीराजा सोबत’ हा उपक्रम मराठवाड्यातील आठही जिल्ह्यांत दर महिन्याच्या दुसऱ्या बुधवारी नियमितपणे आयोजित केला जातो. त्यानुसार दिनांक ८ जुलै २०२६ रोजी हा उपक्रम विविध गावांमध्ये यशस्वीरीत्या राबविण्यात आला.

या उपक्रमांतर्गत विद्यापीठाच्या १४ चमूंमधील ३१ शास्त्रज्ञांनी प्रक्षेत्र भेटी, चर्चासत्रे, कृती प्रात्यक्षिके आणि शेतकरी मेळाव्यांच्या माध्यमातून थेट शेतकऱ्यांशी संवाद साधला. या शास्त्रज्ञांनी सुमारे २५० हून अधिक शेतकऱ्यांशी संपर्क साधून त्यांना विविध विषयांवर मार्गदर्शन केले.

यामध्ये प्रामुख्याने खरीप पिकांच्या सद्यस्थितीतील व्यवस्थापनासह उत्पादन खर्चात बचत करण्यासाठी आवश्यक उपाययोजनांबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले. तसेच नैसर्गिक व सेंद्रिय शेती, कीड व रोग व्यवस्थापन, पिकसंरक्षण, मृदा आरोग्य संवर्धन, सुधारित वाणांचा वापर, बीजप्रक्रिया, सघन कापूस लागवड तंत्रज्ञान, सोयाबीन व कापूस पिकांतील तण व्यवस्थापन, सेंद्रिय भाजीपाला लागवड तंत्रज्ञान, सोयाबीन लागवड तंत्रज्ञान, हेक्टरी शिफारशीत बियाण्याचे प्रमाण, खतांचे योग्य ग्रेड, खतांची शिफारशीत मात्रा व वापरण्याची योग्य पद्धत तसेच पशुधन व फळबाग व्यवस्थापन या विषयांवर सविस्तर माहिती देण्यात आली.

या उपक्रमांतर्गत गंगाखेड (जि. परभणी) येथे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या अध्यक्षतेखाली तसेच विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे यांच्या प्रमुख उपस्थितीत ‘माझा एक दिवस माझ्या बळीराजा सोबत’ हा कार्यक्रम शेतकऱ्यांच्या उत्स्फूर्त उपस्थितीत संपन्न झाला.

यावेळी माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी ऑनलाइन माध्यमातून मार्गदर्शन करताना संभाव्य एल निनो परिस्थिती लक्षात घेऊन शेतकऱ्यांनी खरीप हंगामाचे योग्य नियोजन करण्याचे आवाहन केले. आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करून उत्पादनातील जोखीम कमी करावी तसेच शेतीतील उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी निविष्ठांचा संतुलित वापर करावा, असे त्यांनी सांगितले. विद्यापीठाने विकसित केलेल्या सुधारित वाणांचा व शिफारशीत तंत्रज्ञानाचा अवलंब केल्यास प्रतिकूल हवामानातही अधिक उत्पादन घेणे शक्य असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. तसेच शेतकऱ्यांनी विद्यापीठातील तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन नियमितपणे घेऊन वैज्ञानिक शेतीचा अवलंब करावा, असे आवाहनही त्यांनी केले.

विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे यांनी सांगितले की, विद्यापीठाने विकसित केलेल्या विविध कृषि तंत्रज्ञानाचा अवलंब केल्यास शेतकऱ्यांना निश्चितच उत्पादनवाढ साधता येईल. तसेच विद्यापीठामार्फत दर मंगळवार व शुक्रवार आयोजित करण्यात येणाऱ्या ऑनलाइन मार्गदर्शन कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊन शेतीविषयक समस्यांचे तज्ज्ञांकडून निराकरण करून घ्यावे, असे त्यांनी आवाहन केले.

मुख्य विस्तार शिक्षण अधिकारी डॉ. प्रशांत देशमुख यांनी विद्यापीठाच्या विविध समाजमाध्यमांद्वारे उपलब्ध करून दिल्या जाणाऱ्या कृषि माहितीची तसेच विद्यापीठामार्फत दरवर्षी आयोजित करण्यात येणाऱ्या खरीप, रब्बी व महिला शेतकरी मेळाव्यांची माहिती उपस्थितांना दिली. या माध्यमांचा लाभ घेऊन अद्ययावत कृषि तंत्रज्ञान आत्मसात करावे, असे त्यांनी सांगितले.

विस्तार कृषि विद्यावेत्ता डॉ. गजानन गडदे यांनी यावर्षीच्या संभाव्य प्रतिकूल हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर रासायनिक खतांचा वापर सुमारे २५ टक्क्यांनी कमी करून जैविक निविष्ठा, जैविक खते आणि जैविक बुरशीनाशकांचा अधिकाधिक वापर करण्याचे आवाहन केले. यामुळे जमिनीचे आरोग्य सुधारण्याबरोबरच उत्पादन खर्चातही बचत होईल, असे त्यांनी नमूद केले.

उद्यानविद्या तज्ज्ञ डॉ. बसलिंगप्पा कलालबंडी यांनी एल निनोच्या पार्श्वभूमीवर फळबागांचे योग्य व्यवस्थापन, पाणी नियोजन, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन तसेच फळबाग संरक्षणाविषयी सविस्तर मार्गदर्शन केले.

रोगशास्त्रज्ञ डॉ. आनंद दौंडे यांनी बीजप्रक्रियेचे महत्त्व विशद करताना जैविक बुरशीनाशकांचा तसेच विद्यापीठाने विकसित केलेल्या बायोमिक्सचा प्रभावी वापर कसा करावा, याविषयी माहिती दिली. तसेच खरीप हंगामात संभाव्य रोगांचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी आवश्यक प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांची माहिती देऊन शेतकरी व शेतकरी भगिनींनी विचारलेल्या विविध प्रश्नांची समाधानकारक उत्तरे दिली.

या उपक्रमात परभणी येथील विस्तार शिक्षण संचालनालय, कृषि तंत्रज्ञान माहिती केंद्र, लातूर येथील कृषि महाविद्यालय, नांदेड येथील कापूस संशोधन केंद्र, विभागीय कृषि विस्तार शिक्षण केंद्रे (छत्रपती संभाजीनगर, अंबाजोगाई, लातूर व परभणी), कृषि विज्ञान केंद्रे (छत्रपती संभाजीनगर, खामगाव व बदनापूर) तसेच अखिल भारतीय समन्वित कोरडवाहू शेती संशोधन प्रकल्प, परभणी या संलग्न कार्यालयांचा उत्स्फूर्त सहभाग लाभला.

कार्यक्रमाच्या यशस्वी आयोजनासाठी डॉ. प्रशांत देशमुख, डॉ. सूर्यकांत पवार, डॉ आनंद गोरे, डॉ. गजानन गडदे, प्रा. अरुण गुट्टे, डॉ. वसंत सूर्यवंशी, डॉ. विजयकुमार चिंचाणे, डॉ. अरविंद पांडागळे, डॉ. बसलिंगप्पा कलालबंडी, डॉ. आनंद दौंडे, डॉ. दिप्ती पाटगावकर, डॉ. एस. डी. सोमवंशी, डॉ. बसवराज पिसुरे, डॉ. आर. एल. कदम, डॉ. एफ. आर. तडवी, प्रा. के. एल. जगताप, प्रा. अशोक निर्वळ तसेच बीड जिल्ह्याचे कृषी उपसंचालक श्री जाधवर, बीड जिल्ह्यातील सर्व उपविभागीय कृषी अधिकारी तालुका कृषी अधिकारी सोबतच कृषी विज्ञान केंद्र अंबाजोगाईचे शास्त्रज्ञ श्री नरेंद्र जोशी यांनी मोलाचे मार्गदर्शन व सहकार्य केले.

 

माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या प्रेरणेतून वनामकृवित "बीजप्रक्रियेचे महत्त्व व पद्धत" विषयावर ऑनलाइन मार्गदर्शन संपन्न

 बीजप्रक्रिया हे शाश्वत व कमी खर्चातील प्रभावी तंत्रज्ञान : संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी येथील अखिल भारतीय समन्वित कोरडवाहू शेती संशोधन प्रकल्पांतर्गत सेंद्रीय शेती संशोधन आणि प्रशिक्षण केंद्र तसेच शेकरू फाउंडेशन यांच्या संयुक्त विद्यमाने "बीजप्रक्रियेचे महत्त्व व पद्धत" या विषयावर ऑनलाइन मार्गदर्शन कार्यक्रमाचे आयोजन मंगळवार, दिनांक ७ जुलै २०२६ रोजी करण्यात आले. हा कार्यक्रम विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या प्रेरणेतून संपन्न झाला, यावेळी प्रमुख पाहुणे म्हणून संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार हे होते, तर सेंद्रीय शेती संशोधन व प्रशिक्षण केंद्राचे प्रमुख अन्वेषक डॉ. आनंद गोरे तसेच कीटकशास्त्रज्ञ डॉ. श्रद्धा धुरगुडे यांची प्रमुख उपस्थिती होती. कार्यक्रमात वनस्पती रोगशास्त्र विभागाच्या सहयोगी प्राध्यापक तथा सहायक बीज संशोधन अधिकारी डॉ. मीनाक्षी पाटील यांनी बीजप्रक्रियेचे बाबत तांत्रिक मार्गदर्शन केले.

मार्गदर्शन करताना डॉ. भगवान आसेवार यांनी बीजप्रक्रिया ही निरोगी, जोमदार आणि अधिक उत्पादनक्षम पिकाचा पाया असल्याचे सांगितले. दर्जेदार बियाण्यासोबत शिफारशीनुसार योग्य पद्धतीने बीजप्रक्रिया केल्यास उगवण चांगली होते, रोपांची वाढ सशक्त राहते आणि बीज तसेच जमिनीद्वारे पसरणाऱ्या अनेक रोगांपासून पिकांचे प्रभावी संरक्षण होते. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याने पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया नियमितपणे करावी, असे आवाहन त्यांनी केले. बीजप्रक्रियेसाठी वापरण्यात येणाऱ्या जैविक व इतर आवश्यक निविष्ठांची योग्य माहिती घेऊन शिफारशीनुसार योग्य क्रमानेच बीजप्रक्रिया करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. रोग झाल्यानंतर खर्चिक उपाययोजना करण्यापेक्षा प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून बीजप्रक्रिया हे सर्वात प्रभावी, किफायतशीर आणि पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक डॉ आनंद गोरे यांनी केले. डॉ. मीनाक्षी पाटील यांनी बीजप्रक्रियेचे महत्त्व, आवश्यकता, विविध पद्धती, जैविक बीजप्रक्रिया, आवश्यक सामग्री, बीजप्रक्रियेचा योग्य क्रम, घ्यावयाची काळजी तसेच त्याचे फायदे याविषयी सविस्तर मार्गदर्शन केले. यानंतर आयोजित प्रश्नोत्तर सत्रात शेतकऱ्यांनी बीजप्रक्रिया, रोग व्यवस्थापन आणि सेंद्रीय निविष्ठांबाबत विविध प्रश्न विचारून तज्ज्ञांकडून समाधानकारक उत्तरे मिळविली.

या ऑनलाइन कार्यक्रमाला जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन कीटकशास्त्र विभागाच्या सहाय्यक प्राध्यापक डॉ. श्रद्धा धुरगुडे यांनी केले तसेच उपस्थित मान्यवर, तज्ज्ञ आणि शेतकऱ्यांचे आभार मानून कार्यक्रमाची सांगता केली.

यावेळी तज्ज्ञांनी सेंद्रीय शेतीला चालना देण्यासाठी तसेच कमी खर्चात अधिक उत्पादन मिळवून देण्यासाठी बीजप्रक्रिया हे अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्रभावी तंत्रज्ञान असल्याचे प्रतिपादन केले.

वनामकृविद्वारा स्वच्छता पंधरवडा-२०२६ निमित्त हिमायतबागेत वृक्षारोपण; पर्यावरण संवर्धनाचा निर्धार

 

सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या वतीने साजरा करण्यात येत असलेल्या स्वच्छता पंधरवडा-२०२६ निमित्त वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या छत्रपती संभाजीनगर येथील फळ संशोधन केंद्र (हिमायतबाग) आणि क्षेत्रीय राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय, छत्रपती संभाजीनगर यांच्या संयुक्त विद्यमाने दिनांक ८ जुलै २०२६ रोजी हिमायतबाग येथे वृक्षारोपण कार्यक्रम उत्साहपूर्ण वातावरणात संपन्न झाला.

पर्यावरण संवर्धन, स्वच्छता आणि हरित परिसर निर्मितीचा संदेश देणाऱ्या या उपक्रमांतर्गत हिमायतबाग प्रक्षेत्रावर जांभूळ, आंबा, कांचन, करंज, नारळ आदी विविध वृक्षप्रजातींची लागवड करण्यात आली. लावण्यात आलेल्या रोपांचे दीर्घकालीन संरक्षण आणि संगोपन सुनिश्चित करण्यासाठी प्रत्येक रोपाभोवती संरक्षक जाळ्यांची उभारणी करण्यात आली.

यावेळी फळ संशोधन केंद्राचे प्रमुख शास्त्रज्ञ डॉ. संजय पाटील, क्षेत्रीय राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाचे संचालक श्री. जयप्रकाश होनराव, उद्यानविद्यावेत्ता डॉ. रवींद्र नाईनवाड, वरिष्ठ सांख्यिकी अधिकारी श्री. मुकेश बाबू व श्री. राजेश कुमार, कृषी अधिकारी गिरीश सोनवणे व ओंकार पाटील, वरिष्ठ लिपिक संगीता निकम व शेख हाजी, तसेच कृषी सहायक अनिल बखळे व मन्मथ तोडकर यांच्यासह अधिकारी व कर्मचारी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

कार्यक्रमाच्या शेवटी उपस्थितांनी पर्यावरण संरक्षणाची शपथ घेत स्वच्छ, हरित आणि प्रदूषणमुक्त परिसराच्या निर्मितीसाठी वृक्षलागवड आणि वृक्षसंवर्धनाची सामूहिक जबाबदारी पार पाडण्याचा निर्धार व्यक्त केला. पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी प्रत्येक नागरिकाने किमान एक तरी वृक्ष लावून त्याचे संगोपन करणे ही काळाची गरज असल्याचा संदेश यावेळी देण्यात आला.

पावसानंतर शंखी गोगलगायी सक्रिय; वेळेत नियंत्रण केल्यास पिकांचे नुकसान टाळता येणार

 शेतकऱ्यांनी सतर्क राहण्याचे वनाकृविच्या तज्ज्ञांनी केले आवाहन

काही भागात पाऊस पडल्यानंतर सुप्तावस्थेतील शंखी गोगलगायी बाहेर पडताना दिसत आहेत. त्यामुळे सोयाबीन, कापूस, भाजीपाला पिके तसेच फळबागांमध्ये मोठ्या प्रमाणात नुकसान होण्याची शक्यता आहे. कोवळ्या रोपांच्या तसेच पानांच्या अवस्थेत या गोगलगायींचा प्रादुर्भाव अधिक नुकसानकारक ठरतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी सतर्क राहून वेळीच लक्ष देऊन सामूहिकरीत्या एकात्मिक उपाययोजना करणे अत्यंत आवश्यक आहे, जेणेकरून पिकांचे होणारे नुकसान टाळता येईल, असे आवाहन वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठातील कृषि तंत्रज्ञान माहिती केंद्राचे डॉ. डी. डी. पटाईत, डॉ. जी. डी. गडदे आणि श्री. एम. बी. मांडगे या तज्ज्ञांनी केले आहे.

शंखी गोगलगायींची जीवनशैली व प्रादुर्भाव:

शंखी गोगलगायी प्रामुख्याने रात्री किंवा पहाटे सक्रिय असतात. दिवसा त्या दगडाखाली, पिकांच्या अवशेषाखाली, तणामध्ये, गोणपाटाखाली तसेच इतर ओलसर व सावलीच्या ठिकाणी आश्रय घेतात. सतत ढगाळ वातावरण, जास्त आर्द्रता आणि शेतामध्ये पाणी साचून राहिल्यास त्यांचा प्रादुर्भाव झपाट्याने वाढतो. त्यामुळे सकाळी लवकर किंवा सायंकाळी उशिरा शेताची पाहणी करून नियंत्रणाच्या उपाययोजना केल्यास त्या अधिक प्रभावी ठरतात.

प्रादुर्भावाची लक्षणे :

• कोवळी पाने कुरतडलेली दिसणे.

• नव्याने उगवलेली रोपे रात्रीच्या वेळी खाल्ली जाणे किंवा कापल्यासारखी दिसणे.

• पानांवर, खोडावर व जमिनीवर चिकट श्लेष्माचा (चमकदार) माग दिसणे.

• शेतात किंवा बागेत मोठ्या प्रमाणात शंखी गोगलगायी व त्यांची अंडी आढळणे.

वरीलपैकी एक किंवा अधिक लक्षणे आढळल्यास विलंब न करता पुढीलप्रमाणे एकात्मिक व्यवस्थापनाच्या उपाययोजना कराव्यात.

 

शंखी गोगलगायीचे एकात्मिक व्यवस्थापन

नियंत्रणात्मक उपाययोजना

१. हाताने गोळा करून नष्ट करणे

सायंकाळी किंवा सूर्योदयापूर्वी शेतातील गोगलगायी गोळा करून साबणाच्या अथवा मिठाच्या पाण्यात बुडवून माराव्यात किंवा शेतातून मोठ्या शंखी गोगलगायी जमा करून प्लास्टिकच्या पोत्यात भरून त्यात कोरडे मीठ अथवा चुना टाकून त्या पोत्याचे तोंड उघडे न ठेवता घट्ट बंद करावे, जेणेकरून त्यामधील गोगलगायी पोत्यातून बाहेर न जाता मिठाच्या किंवा चुन्याच्या संपर्कात येऊन आत मध्येच मरून जातील.

२. सुरक्षित हाताळणी करावी

गोगलगायी जमा करताना अथवा हाताळणी करताना उघड्या हाताने न करता हातमोजे व तोंडावर मास्क घालूनच करणे गरजेचे आहे.

३. सापळ्यांचा वापर करावा

शेतामध्ये किंवा बागेमध्ये ७ ते ८ मीटर अंतरावर विविध ठिकाणी वाळलेल्या गवताचे किंवा भाजीपाला पिकाच्या अवशेषाचे ढीग अथवा गोणपाट गुळाच्या पाण्यात ओले करून शेतात ठिकठिकाणी ठेवावेत. गोगलगायी त्या ठिकाणी आश्रयाला जातात. सूर्योदयानंतर त्याखाली गोळा झालेल्या गोगलगायी व त्यांची अंडी गोळा करून मिठाच्या पाण्यात टाकून नष्ट करावी.

४. शेताची स्वच्छता राखावी.

शेतातील तण, पिकांचे अवशेष, दगड, लाकडाचे तुकडे, रिकामे पोते, प्लास्टिक अथवा इतर ओलसर कचरा यामध्ये शंखी गोगलगायी आश्रय घेतात. त्यामुळे अशी ठिकाणे नियमित स्वच्छ ठेवावीत. तसेच शेतामध्ये पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.

५. आमिषाद्वारे आकर्षित करून नियंत्रण करावे.

गोगलगायींना आकर्षित करण्यासाठी शेतात ठिकठिकाणी गोणपाट ओले करून त्यावर पत्ताकोबी अथवा पपईची पाने बारीक करून ठेवावीत, त्याकडे आकर्षित होऊन जमा झालेल्या गोगलगायींवर तंबाखूचा अर्क ५ लिटर (२५० ग्रॅम तंबाखू भुकटी ७.५ लिटर पाण्यात उकळून ५ लिटर तयार झालेले द्रावण) + कॉपर सल्फेट म्हणजेच मोरचूद द्रावण ५ लिटर (३०० ग्रॅम कॉपर सल्फेट ५ लिटर पाण्यात) असे एकूण १० लिटर द्रावण फवारावे, त्याच्या संपर्कात आल्याने गोगलगायी मरतात.

६. मिठाच्या द्रावणाची व परावर्तक फवारणी

लहान शंखीच्या नियंत्रणासाठी १० टक्के मिठाची (१०० ग्रॅम प्रति १ लिटर पाणी) फवारणी फायदेशीर दिसून आली आहे. बोर्डो मिश्रण (१ किलो मोरचूद + १ किलो चुना १०० लिटर पाण्यात), कॉपर सल्फेट (३०० ग्रॅम १० लिटर पाण्यात) किंवा कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (२५ ग्रॅम १० लिटर पाण्यात) इत्यादीच्या फवारण्या गोगलगाय नियंत्रणासाठी नोंदणीकृत नाहीत, परंतु गोगलगाय नियंत्रणासाठी किंवा त्यांना परावृत करण्यासाठी फळबागेत काही प्रमाणात परिणामकारक आहेत.

७. गोगलगायनाशकाचा वापर करावा

- गोगलगायीच्या नियंत्रणासाठी मेटाल्डिहाईड दाणेदार या गोगलगायनाशकाचा वापर करावा.

- कापसासारख्या पिकामध्ये दाणेदार मेटाल्डिहाईड २ किलो प्रति एकरी या प्रमाणात शेतात पसरून द्यावे, तर फळबागेमध्ये झाडाखाली दाणेदार मेटाल्डिहाईड प्रति झाड १०० ग्रॅम पसरून टाकावे.

- शंखी गोगलगाय प्रामुख्याने पपईची रोपे व झेंडूच्या रोपांकडे आकर्षित होतात. म्हणून मेटाल्डिहाईडच्या गोळ्या पपईच्या पिवळ्या पानांजवळ ठेवतात. त्यामुळे त्या लवकर आकर्षित होऊन मोठ्या प्रमाणात मरतात.

- मेटाल्डिहाईडचा वापर, जास्त तापमान व कमी आर्द्रता असताना अधिक प्रभावी दिसून येतो.

- जर हे आमिष उपलब्ध न झाल्यास, पुढील प्रकारे आमिष तयार करून बागेमध्ये टाकून घ्यावे.

- दहा लिटर पाण्यामध्ये दोन किलो गूळ आणि २५ ग्रॅम यीस्ट यांचे द्रावण तयार करावे. हे द्रावण ५० किलो गव्हाच्या अथवा भाताच्या कोंड्यात टाकून चांगले मिसळावे. १० ते १२ तास हे मिश्रण आंबविण्यासाठी ठेवावे. त्यानंतर त्यामध्ये थायामिथोक्झाम २५ टक्के ५० ग्रॅम चांगल्या प्रकारे मिसळावे. हे आमिष शेतामध्ये ढिगाच्या स्वरुपात किंवा बांधाच्या कडेने पट्टा स्वरुपात टाकावे.

- सदरील आमिषापासून पाळीव प्राणी, लहान मुलांना दूर ठेवावे. वरील गोगलगायनाशक अथवा आमिषाचा वापर प्लॅस्टिक हातमोजे घालूनच काळजीपूर्वक करावा.

८. पावसानंतर नियमित शेताची पाहणी करावी.

पाऊस पडल्यानंतर सलग ३ ते ५ दिवस सकाळी व सायंकाळी शेताची पाहणी करावी. प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या अवस्थेत आढळल्यास नियंत्रण अधिक प्रभावी व कमी खर्चात करता येते.

शंखी गोगलगायींचा प्रभावी बंदोबस्त करण्यासाठी केवळ एका शेतात उपाययोजना करून अपेक्षित यश मिळत नाही. ज्या गावात किंवा परिसरात प्रादुर्भाव दिसून येत आहे, त्या भागातील सर्व शेतकऱ्यांनी एकाच वेळी सामूहिकरीत्या व सुरुवातीपासूनच उपाययोजना केल्यास गोगलगायींची संख्या मोठ्या प्रमाणात कमी होऊन पिकांचे नुकसान प्रभावीपणे टाळता येते.

महत्त्वाची सूचना :

गोगलगायनाशक अथवा आमिषाचा वापर करताना शिफारस केलेले प्रमाण व लेबलवरील सूचनांचे काटेकोरपणे पालन करावे. आमिष किंवा गोगलगायनाशक लहान मुले, पाळीव प्राणी व पक्षी यांच्या आवाक्याबाहेर ठेवावे. वापरानंतर हात साबणाने स्वच्छ धुवावेत तसेच रिकामे वेष्टन अथवा डबे शेतात किंवा पाण्याच्या स्रोताजवळ फेकू नयेत.

अधिक माहितीसाठी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठातील कृषि तंत्रज्ञान माहिती केंद्राच्या दूरध्वनी क्रमांक ०२४५२-२२९००० किंवा व्हाटस्अप हेल्पलाईन क्रमांक ८३२९४३२०९७ यावर संपर्क करावा.

वनामकृवि संदेश क्रमांक: ०१/२०२६ ( दिनांक: ०६ जुलै २०२६)

माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या नेतृत्वाखाली कृषि क्षेत्रात ड्रोन तंत्रज्ञानाला नवी दिशा

भारत सरकारच्या नागरी विमान वाहतूक महासंचालनालयाने (DGCA) वनामकृविच्या दोन रिमोट पायलट प्रशिक्षण संस्थांना (RPTO – Remote Pilot Training Organization) मान्यता प्रदान केली

शेतीचे आधुनिकीकरण आणि डिजिटल कृषिला गती देण्यासाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करण्याच्या दिशेने वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाने महत्त्वपूर्ण पावले उचलली आहेत. माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या नेतृत्वाखाली विद्यापीठाने या क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले असून, शेतकऱ्यांचे उत्पादन वाढविणे, उत्पादन खर्च कमी करणे तसेच शेती अधिक सुरक्षित, अचूक आणि शाश्वत बनविणे हा या उपक्रमांचा मुख्य उद्देश आहे.

माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यापीठात राष्ट्रीय कृषि उच्च शिक्षण प्रकल्प (NAHEP) अंतर्गत डिजिटल शेती, ड्रोन, रोबोटिक्स आणि स्वयंचलित कृषि यंत्रांवरील संशोधनाला मोठी चालना मिळाली आहे. पीक निरीक्षण, कीड व रोग व्यवस्थापन, खत आणि कीटकनाशकांची अचूक फवारणी, मृदा विश्लेषण, बियाणे पेरणी तसेच पीक आरोग्य मूल्यांकन अशा विविध क्षेत्रांमध्ये ड्रोन तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर विकसित करण्यात येत आहे.

ड्रोन तंत्रज्ञानामुळे शेतीतील निविष्ठांचा काटेकोर वापर शक्य होत असून खत, पाणी आणि कीटकनाशकांचा अपव्यय लक्षणीयरीत्या कमी होतो. मोठ्या क्षेत्रावर अल्पावधीत फवारणी करता येत असल्याने वेळ, श्रम आणि खर्चाची बचत होते. तसेच विषारी कीटकनाशकांच्या थेट संपर्कापासून शेतकरी व शेतमजुरांचे संरक्षण होत असल्याने सुरक्षिततेच्या दृष्टीनेही हे तंत्रज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे.

देशात कृषि क्षेत्रात ड्रोनच्या वापरासाठी राष्ट्रीय धोरण आणि प्रमाणित कार्यपद्धती (Standard Operating Procedure – SOP) तयार करण्यातही माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. कृषि व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने विविध उच्चस्तरीय समित्यांच्या अध्यक्षपदी त्यांची नियुक्ती केली. त्यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने सोयाबीन, कापूस, ऊस, गहू, भात, मका, भुईमूग, तूर, करडई आणि तीळ या दहा प्रमुख पिकांसाठी ड्रोनद्वारे फवारणीची प्रमाणित कार्यपद्धती निश्चित केली. या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये औषधांचे योग्य प्रमाण, ड्रोनची उड्डाण उंची, उड्डाणाचा वेग, नोजलचा प्रकार, हवामानाची अनुकूल परिस्थिती तसेच पर्यावरण संरक्षणासंबंधी सविस्तर शिफारसी करण्यात आल्या आहेत.

परभणी कृषि विद्यापीठाने अमेरिकेतील फ्लोरिडा विद्यापीठ तसेच विविध अग्रगण्य ड्रोन कंपन्यांसोबत सामंजस्य करार करून संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बळ दिले आहे. संशोधनासाठी विद्यापीठाने अत्याधुनिक ड्रोन उपलब्ध करून दिले असून विद्यार्थी व प्राध्यापकांना अमेरिका, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, जपान, स्पेन, ब्राझील तसेच इतर देशांमध्ये अत्याधुनिक प्रशिक्षणाची संधी उपलब्ध करून दिली आहे.

माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या पुढाकारातून परभणी येथे भारतातील पहिला १८० दिवसीय कृषि ड्रोन प्रशिक्षण प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला आहे. या अभ्यासक्रमाच्या आतापर्यंतच्या दोन बॅचमधील विद्यार्थ्यांना शंभर टक्के प्लेसमेंट मिळाले असून सध्या तिसरी बॅच सुरू आहे. तसेच विद्यापीठाने ड्रोन कस्टम हायरिंग सेंटर सुरू करून शेतकऱ्यांना प्रशिक्षणासह भाडेतत्त्वावर ड्रोन सेवा उपलब्ध करून दिली आहे.

या सर्व उपक्रमांमुळे विद्यापीठाने कृषि क्षेत्रातील आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या प्रसारासाठी आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे. भारत सरकारच्या नागरी विमान वाहतूक महासंचालनालयाने (DGCA), नवी दिल्ली यांनी विद्यापीठाच्या दोन रिमोट पायलट ट्रेनिंग ऑर्गनायझेशन (RPTO – Remote Pilot Training Organization) प्रशिक्षण केंद्रांना मान्यता प्रदान केली आहे. यापैकी पहिले केंद्र कृषि अभियांत्रिकी महाविद्यालयात १० ऑक्टोबर २०२५ पासून कार्यरत आहे. तर दुसऱ्या केंद्राला २३ जून २०२६ रोजी मान्यता मिळाली असून ते विद्यापीठाच्या NAHEP–DFSRDA सेंटर ऑफ एक्सलन्स अंतर्गत सुरू करण्यात येत आहे. या केंद्राला सन २०३६ पर्यंत अधिकृत मान्यता प्रदान करण्यात आली आहे.

या मान्यतेमुळे विद्यापीठात अधिकृत ड्रोन पायलट प्रशिक्षण अभ्यासक्रम अधिक व्यापक स्वरूपात राबविण्याचा मार्ग मोकळा झाला असून शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPO), स्वयं-सहाय्यता बचत गट तसेच ग्रामीण युवकांना आधुनिक कृषि तंत्रज्ञानाशी जोडण्यासाठी मोठी मदत होणार आहे.

कृषि क्षेत्रात ड्रोन तंत्रज्ञानाचा व्यापक प्रसार करून भारतीय शेती अधिक आधुनिक, सुरक्षित आणि स्पर्धात्मक बनविण्याच्या दिशेने माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांचे नेतृत्व अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरत असल्याचे कृषि क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे मत आहे. संशोधन, प्रशिक्षण, राष्ट्रीय धोरणनिर्मिती आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांपर्यंत प्रसार या सर्व स्तरांवर त्यांनी केलेले कार्य भारतीय कृषि क्षेत्रासाठी एक नवा आदर्श निर्माण करणारे ठरत आहे.

शेतीत ड्रोन वापराबाबत राष्ट्रीय धोरण निश्चित करण्यासाठी तज्ज्ञ समित्यांची स्थापना

सन २०२० मध्ये देशातील काही भागांमध्ये टोळधाडीचा प्रादुर्भाव झाल्यानंतर कृषि क्षेत्रात ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या वापराची आवश्यकता प्रकर्षाने जाणवू लागली. त्यानंतर माननीय पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदीजी आणि माननीय केंद्रीय कृषिमंत्र्यांच्या मार्गदर्शनाखाली कृषि क्षेत्रात ड्रोनच्या वापरासंदर्भातील संशोधनात्मक कार्याला गती देण्यात आली. कृषि व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या कृषि, सहकार आणि शेतकरी कल्याण विभागामार्फत शेतीत ड्रोनच्या वापरासाठी राष्ट्रीय धोरण निश्चित करण्यासाठी विविध तज्ज्ञ समित्यांची स्थापना करण्यात आली. प्रथम डॉ. के. अलगुसुंदरम यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचे समन्वयक म्हणून माननीय प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

त्यानंतर ड्रोनद्वारे मृदा व पीक अन्नद्रव्यांच्या वापरासाठी प्रमाणित कार्यपद्धती निश्चित करण्यासाठी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाचे कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या अध्यक्षतेखाली दुसऱ्या समितीची स्थापना करण्यात आली. या समितीचा अहवाल कृषि मंत्रालयाने स्वीकारला.

यानंतर जुलै २०२२ मध्ये विविध पिकांवर ड्रोनद्वारे कीटकनाशकांच्या फवारणीसाठी प्रमाणित कार्यपद्धती (SOP) निश्चित करण्यासाठी माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या अध्यक्षतेखाली उच्चस्तरीय समितीची स्थापना करण्यात आली. या समितीने दहा प्रमुख पिकांसाठी ड्रोनद्वारे फवारणीसंदर्भातील प्रमाणित कार्यपद्धती तयार करून मसुदा अहवाल मंत्रालयाकडे सादर केला. या मसुदा अहवालाचे २० एप्रिल २०२३ रोजी तत्कालीन केंद्रीय कृषिमंत्री माननीय श्री नरेंद्र सिंह तोमर यांच्या हस्ते प्रकाशन करण्यात आले.

सध्या माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या अध्यक्षतेखाली ड्रोनद्वारे विविध स्वरूपातील मृदा व पीक अन्नद्रव्यांच्या वापरासाठी सुधारित प्रमाणित कार्यपद्धती विकसित करण्याचे कार्य सुरू असून, भारतीय कृषि क्षेत्रात ड्रोन तंत्रज्ञानाचा सुरक्षित, वैज्ञानिक आणि प्रभावी वापर सुनिश्चित करण्यासाठी ही समिती सातत्याने कार्यरत आहे.

पिकनिहाय ड्रोन व्‍दारे फवारणीचे कुलगुरू मा डॉ इन्द्र मणि समितीने निश्चित केलेल्‍या प्रमाणित कार्य पध्‍दती (एसओपी) मसुदा अहवालाचे तत्कालीन केंद्रीय कृषि मंत्री माननीय श्री नरेंद्र सिंह तोमर यांच्‍या हस्‍ते नवी दिल्‍ली येथे दिनांक २० एप्रिल २०२३ रोजी राष्‍ट्रीय पातळीवर विमोचन

वनामकृवि व गुरूग्राम (हरियाणा) येथील आईओटेक वर्ल्ड एविएशन प्राइवेट लिमिटेड यांच्‍यात दिनांक २० डिसेंबर २०२२ रोजी सामजंस्‍य करार

वनामकृवि आणि मुंबई येथील मे. ग्राऊंडजिरो एरोस्‍पेस लिमिटेड यांच्‍यात दिनांक ५ फेब्रुवारी २०२४  रोजी सामजंस्‍य करार

वनामकृवि व सेरेब्रोस्पार्क इंनोवेशन्स पुणे यांच्‍यात दिनांक ३ मे २०२४ रोजी सामजंस्‍य करार

वनामकृवि व वॉव गो ग्रीन कृषि विमान (ड्रोन), हरियाणा यांच्‍यात दिनांक ६ मे २०२४ रोजी सामजंस्‍य करार

‘रिमोट पायलट ट्रेनिंग ऑर्गनायझेशन’ (वनामकृवि – आरपीटीओ / VNMKV–RPTO) तर्फे प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या पहिल्या बॅचच्या विद्यार्थ्यांना ड्रोन पायलट परवाना प्रमाणपत्रांचे दिनांक १२ डिसेंबर २०२५ रोजी  वितरण 

वनामकृवित सिंचन जल व्यवस्थापनावरील अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्पाच्या द्विवार्षिक कार्यशाळेचा समारोप

 ‘वॉटर आर्मी’ म्हणून कार्य करण्याचे शास्त्रज्ञांना माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांचे आवाहन

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी येथील अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्प (AICRP) – सिंचन जल व्यवस्थापन विभाग आणि भुवनेश्वर येथील भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद अंतर्गत भारतीय जल व्यवस्थापन संस्थान (IIWM – Indian Institute of Water Management) यांच्या संयुक्त विद्यमाने दिनांक १ ते ३ जुलै २०२६ दरम्यान आयोजित “सिंचन जल व्यवस्थापन” विषयावरील द्विवार्षिक कार्यशाळा – २०२६ चा समारोप दिनांक ३ जुलै २०२६ रोजी सायंकाळी ५.०० वाजता विद्यापीठाच्या प्रशासकीय इमारतीतील सिंपोजियम हॉल येथे झाले.

समारोप समारंभाच्या अध्यक्षस्थानी माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि हे आभासी माध्यमाद्वारे माद्यामाद्वारे सहभागी होते. प्रमुख पाहुणे म्हणून विद्यापीठाचे संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार आणि भुवनेश्वर येथील भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद अंतर्गत भारतीय जल व्यवस्थापन संस्थानाचे संचालक डॉ. ए. सारंगी हे होते. व्यासपीठावर शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे, भुवनेश्वर येथील भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद अंतर्गत अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्प (जल व्यवस्थापन) चे प्रकल्प समन्वयक डॉ. एस. मोहंती तसेच परभणी येथील अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्प (सिंचन जल व्यवस्थापन) चे मुख्य शास्त्रज्ञ डॉ. हरीश आवारी यांची प्रमुख उपस्थिती होती.

अध्यक्षीय भाषणात माननीय कुलगुरू म्हणाले की, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठात द्विवार्षिक कार्यशाळा आयोजित करण्याची संधी दिल्याबद्दल भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद (ICAR) तसेच भुवनेश्वर येथील सिंचन जल व्यवस्थापन संस्थेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे त्यांनी आभार मानले.

या कार्यशाळेतून पुढे आलेल्या निष्कर्षांवर भाष्य करताना त्यांनी सांगितले की, विविध तांत्रिक सत्रांच्या अध्यक्ष व तज्ज्ञांनी प्रत्येक संशोधन प्रकल्पासाठी स्पष्ट ध्येय, उद्दिष्टे, कार्यपद्धती आणि अपेक्षित निष्कर्ष निश्चित करण्याचा महत्त्वपूर्ण सल्ला दिला आहे. वरिष्ठांनी केलेले मार्गदर्शन सकारात्मकतेने स्वीकारून सर्वांनी कार्य करावे, असे त्यांनी आवाहन केले.

शेतकरी कल्याणासाठी सिंचन जल व्यवस्थापनावरील अखिल भारतीय समन्वयित संशोधन प्रकल्प अत्यंत महत्त्वाचा असून नैसर्गिक साधनसंपत्ती व्यवस्थापनामध्ये पाणी व्यवस्थापनाला विशेष महत्त्व आहे, असे त्यांनी नमूद केले. एका ठिकाणी ९० टक्के क्षेत्र हळद पिकाखाली असून संपूर्ण क्षेत्र ठिबक सिंचनाखाली असल्याचे उदाहरण देत त्यांनी सांगितले की, अशाच प्रकारे इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) यांच्या माध्यमातून सिंचन जलाचा कार्यक्षम वापर करण्यासाठी अधिकाधिक प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करावेत. तसेच शेतकऱ्यांमध्ये अनुभवांची देवाणघेवाण होऊन त्यांच्या कौशल्यवृद्धीस चालना मिळावी, असेही त्यांनी सांगितले.

घरगुती वापरासह सर्व स्तरांवर पाण्याचा काटेकोर वापर करून पाण्याची नासाडी टाळण्यासाठी जल साक्षरता होणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. यासाठी या प्रकल्पातील शास्त्रज्ञांनी ‘वॉटर आर्मी’ म्हणून कार्य करावे, असे आवाहन त्यांनी केले. या कार्यशाळेतून पुढे आलेल्या संशोधन शिफारशी शेतकरी हितासाठी निश्चितच लाभदायक ठरतील, असा विश्वास व्यक्त करून कार्यशाळेतील सूचना व शिफारशींचे योग्य दस्तऐवजीकरण करण्याच्या सूचना दिल्या. तसेच आयोजक व सर्व सहभागींचे अभिनंदन केले.

जल व्यवस्थापन संस्थानाचे संचालक डॉ. ए. सारंगी म्हणाले की, विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू यांनी शेतकरी विकासासाठी सुचविलेले शिक्षण संस्था, उद्योग क्षेत्र आणि शासन म्हणजेच Academia – Industry – Government या त्रिस्तरीय समन्वयाचे महत्त्व आणि सिंचन जल व्यवस्थापनासाठीचे ‘त्रिशूल मॉडेल’ अत्यंत प्रभावी असून ते देशातील इतर सर्व संशोधन केंद्रांनीही अवलंबावे.

संशोधन, विकास आणि तंत्रज्ञान प्रसारासाठी त्यांनी चार बाबींना विशेष महत्त्व दिले. त्यामध्ये माहिती संकलन व डेटा पॉलिसी (Data Policy), संवाद धोरण (Communication Policy), स्त्री-पुरुष समानता धोरण (Gender Policy) तसेच माध्यमांद्वारे निरीक्षण, मूल्यमापन व परिणाम विश्लेषण (Media Monitoring, Evaluation and Impact Analysis) यांचा समावेश आहे.

विभागीय, राज्यस्तरीय आणि राष्ट्रीय स्तरावरील संशोधनाचे योग्य मोजमाप करून त्याचे परिणाम विश्लेषणाच्या आधारे नियोजन आराखडे तयार करावेत, असे त्यांनी सांगितले. प्रत्येक संशोधन केंद्राने विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानाचा किती व कसा प्रभाव पडला आहे, याची माहिती सादर करावी तसेच प्रभावी तंत्रज्ञान विकसित करून त्याची शासनस्तरावर नोंद करावी. त्यामुळे शेतकरी कल्याणाच्या योजना अधिक प्रभावीपणे आखता येतील. शेवटी त्यांनी सर्व संशोधन केंद्रांच्या प्रभारी अधिकाऱ्यांना पुढील वर्षाचा कृती आराखडा सादर करण्याच्या सूचना दिल्या.

संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार यांनी सांगितले की, सर्व संशोधन व विस्तार यंत्रणेचे अंतिम लाभार्थी शेतकरीच आहेत. त्यामुळे प्रत्येक संशोधन शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी आणि त्यांच्या उपयोगाचे तंत्रज्ञान विकसित करणारे असावे. पाण्याची बचत, संचय, संवर्धन आणि न्याय्य वापर याला प्राधान्य देणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले. परभणी विद्यापीठाने यापूर्वी शेतकऱ्यांच्या शेतावर विहीर व बोअरवेल पुनर्भरणाची प्रभावी कामे केली असून त्याचा लाभ आजही संरक्षित सिंचनासाठी होत आहे. या तंत्रज्ञानाचा अधिक व्यापक प्रचार व प्रसार व्हावा, तसेच या कार्यशाळेतून पुढे आलेल्या शिफारशी शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त ठरतील, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.

तांत्रिक सत्रातील निष्कर्ष सत्रांचे अध्यक्ष तथा तज्ज्ञ डॉ. उदय घोडके, डॉ. एस. डी. गोरंटीवार, डॉ. डी. के. शर्मा, डॉ. के. एन. तिवारी, आणि डॉ. एस. के. गुप्ता यांनी सादर केले.

यावेळी त्यांनी संशोधन केंद्रांच्या शिफारशींचा प्रत्यक्ष कितपत लाभ झाला, याचे मूल्यांकन करावे तसेच शेतकऱ्यांच्या यशोगाथा संकलित करून प्रभावी तंत्रज्ञानाचा व्यापक प्रसार करावा, असे सुचविले. तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांच्या आणि ग्रामीण भागातील सर्वसामान्यांच्या भाषेत उपलब्ध करून द्यावे. दर्जेदार तंत्रज्ञान विकसित करून निविष्ठांचा खर्च कमी करण्यावर भर द्यावा. हवामान बदल लक्षात घेऊन विविधतेवर आधारित तंत्रज्ञान विकसित करण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली.

सध्या बहुतांश संशोधन कृषी विद्याशाखेशी निगडीत असल्याने बहुविषयक दृष्टिकोन स्वीकारून अचूक सिंचन उपकरणे विकसित करण्यावर भर द्यावा, असे त्यांनी सांगितले. संशोधन करताना स्पष्ट उद्दिष्टे, कार्ययोजना, विश्वसनीय माहिती आणि परिणामांचे दस्तऐवजीकरण यावर विशेष लक्ष केंद्रित करावे. तसेच यशस्वी तंत्रज्ञानाची अंमलबजावणी इतर राज्यांमध्येही व्हावी, अशी अपेक्षा व्यक्त केली.

महाराष्ट्रातील चारही कृषी विद्यापीठांच्या संशोधन शिफारशींना मान्यता देण्यासाठी माननीय मुख्यमंत्री यांच्या अध्यक्षतेखाली दरवर्षी संयुक्त संशोधन परिषद आयोजित केली जाते. अशा प्रकारची प्रणाली इतर राज्यांनीही स्वीकारावी, असे त्यांनी सुचविले.

प्रकल्प समन्वयक डॉ. एस. मोहंती यांनी कार्यशाळेचा अहवाल सादर करताना सांगितले की, या कार्यशाळेत विविध संशोधन संस्था, उद्योग प्रतिनिधी, शेतकरी प्रतिनिधी आणि तज्ज्ञ सहभागी झाले होते. विविध तांत्रिक सत्रांमध्ये सखोल चर्चा करून त्यातून महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष व शिफारशी निश्चित करण्यात आल्या.

प्रामुख्याने विकसित तंत्रज्ञानाची शेतकऱ्यांच्या शेतावर प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी प्रामाणिकपणे कार्य करावे, पाण्याचे अंदाजपत्रक तयार करून अधिक नफा मिळविण्याचे मार्गदर्शन करावे, उच्च दर्जाचे संशोधन लेख, पेटंट्स आणि नियोजन आराखडे तयार करावेत तसेच संशोधन केंद्रांनी विकसित केलेले तंत्रज्ञान व्यावसायिकदृष्ट्या परवडणारे व शेतकरीहिताचे असावे, अशा प्रमुख शिफारशी या कार्यशाळेतून पुढे आल्याचे त्यांनी सांगितले.

सहभागी शास्त्रज्ञांनी आपल्या मनोगतात विद्यापीठाने दिलेल्या सहकार्य, उत्कृष्ट नियोजन आणि उपलब्ध करून दिलेल्या सुविधांबद्दल समाधान व्यक्त केले. तसेच माननीय कुलगुरू, भुवनेश्वर येथील संचालक आणि आयोजकांचे अभिनंदन करून त्यांचे आभार मानले.

कार्यक्रमाचे आभार डॉ. हरीश आवारी यांनी केले, तर सूत्रसंचालन डॉ. पपीता गौरखेडे यांनी केले.

कार्यशाळेच्या यशस्वी आयोजनासाठी प्रकल्प समन्वयक डॉ. एस. मोहंती तसेच परभणी येथील सिंचन जल व्यवस्थापनचे मुख्य शास्त्रज्ञ डॉ. हरीश आवारी यांनी सर्व संबंधितांचे सहकार्य लाभल्या बद्दल सर्वांचे आभार मानले.