सोयाबीन प्रक्रिया व मूल्यवर्धनातून शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीला चालना – माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि

 वनामकृवित सोयाबीन प्रक्रिया तंत्रज्ञान व मूल्यवर्धन निवासी प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे उद्घाटन

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी अंतर्गत अन्नतंत्र महाविद्यालय व कृषि अभियांत्रिकी महाविद्यालय, परभणी आणि मराठवाडा शेती विकास प्रतिष्ठान, छत्रपती संभाजीनगर यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित ‘सोयाबीन प्रक्रिया तंत्रज्ञान व मूल्यवर्धन’ या निवासी प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे उद्घाटन दिनांक १० ऑगस्ट रोजी अन्नतंत्र महाविद्यालय, परभणी येथे उत्साहात संपन्न झाले. हा प्रशिक्षण कार्यक्रम दि. १० ते १४ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत आयोजित करण्यात आला आहे.

कार्यक्रमाचे उद्घाटक तथा अध्यक्षस्थानावरून बोलताना वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि म्हणाले की, शेतकऱ्यांची आर्थिक उन्नती साधण्यासाठी केवळ उत्पादन व उत्पादकता वाढविणे पुरेसे नाही, तर उत्पादित कृषिमालावर प्रक्रिया करून त्याचे मूल्यवर्धन करणे तसेच काढणीनंतर होणारे नुकसान कमी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. शेतकऱ्यांच्या सर्वांगीण उत्थानासाठी शैक्षणिक क्षेत्र, उद्योग आणि शासन यांनी परस्पर समन्वयाने एकत्रितपणे कार्य करणे गरजेचे आहे.

कार्यक्रमाचे प्रमुख अतिथी परभणी जिल्ह्याचे पोलीस अधीक्षक श्री. पंकज कुमावत यांनी शेती क्षेत्रात केवळ उत्पादन वाढविणे महत्त्वाचे नसून उत्पादित कृषिमालाचे योग्य विपणन व प्रभावी वितरण व्यवस्था याकडेही विशेष लक्ष देणे ही काळाची गरज असल्याचे सांगितले.

अपर जिल्हाधिकारी श्रीमती शोभा जाधव यांनी देशाच्या सर्वांगीण विकासामध्ये अन्नप्रक्रिया तंत्रज्ञानाची महत्त्वपूर्ण भूमिका असल्याचे नमूद करून प्रशिक्षणार्थींना शुभेच्छा दिल्या.

यावेळी मराठवाडा शेती विकास प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष तथा अन्नतंत्र महाविद्यालयाचे माजी विद्यार्थी श्री. मनोज लोहिया यांनी शेतकऱ्यांच्या आर्थिक प्रगतीसाठी अन्नप्रक्रिया व मूल्यवर्धनाचे महत्त्व अधोरेखित केले. ते म्हणाले की, आजच्या तरुण पिढीने आणि शेतकरी कुटुंबातील युवकांनी केवळ नोकरीच्या शोधात न राहता स्वतःचे अन्नप्रक्रिया उद्योग सुरू करून रोजगारनिर्माते बनले पाहिजे. यामुळे मराठवाड्याच्या आर्थिक विकासाला निश्चितच चालना मिळेल.

या निवासी प्रशिक्षण कार्यक्रमाच्या उद्घाटनप्रसंगी विशेष अतिथी म्हणून विद्यापीठाचे शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे आणि संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार उपस्थित होते. त्यांनी उपस्थित शेतकऱ्यांना सोयाबीन मूल्यवर्धनाचे महत्त्व तसेच या क्षेत्रातील विविध संधींबाबत मार्गदर्शन केले.

अन्नतंत्र महाविद्यालयाचे सहयोगी अधिष्ठाता डॉ. राजेश क्षीरसागर यांनी प्रास्ताविकातून प्रशिक्षण कार्यक्रमाचा उद्देश स्पष्ट केला. प्रशिक्षणादरम्यान सोयाबीन प्रक्रिया तंत्रज्ञान व मूल्यवर्धन या विषयांवर तज्ज्ञ मार्गदर्शकांची विविध तांत्रिक तसेच प्रात्यक्षिक सत्रे आयोजित करण्यात आली आहेत.

कार्यक्रमास सेवानिवृत्त न्यायाधीश श्री. शंकर ढवळे, कृषि अभियांत्रिकी महाविद्यालयाचे सहयोगी अधिष्ठाता डॉ. राहुल रामटेके, कृषि महाविद्यालयाचे सहयोगी अधिष्ठाता डॉ. प्रवीण वैद्य, अन्नतंत्र महाविद्यालयाचे माजी सहयोगी अधिष्ठाता, महाविद्यालयातील आजी-माजी प्राध्यापक, शेतकरी प्रशिक्षणार्थी तसेच विद्यार्थी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

महाविद्यालयाच्या वतीने अन्नप्रक्रिया तंत्रज्ञान विभागाच्या विभागप्रमुख डॉ. विजया पवार यांनी कार्यक्रम समन्वयिका म्हणून कार्य केले. कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी महाविद्यालयातील प्राध्यापक व कर्मचाऱ्यांनी सहकार्य केले. सूत्रसंचालन डॉ. प्रीती ठाकूर यांनी केले, तर डॉ. अनुप्रिता जोशी यांनी आभार प्रदर्शन केले.

या प्रशिक्षणामुळे सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांना सोयाबीन प्रक्रिया, मूल्यवर्धन, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन आणि प्रक्रिया उद्योगाच्या विविध संधींबाबत आधुनिक तंत्रज्ञानाचे ज्ञान व व्यावहारिक प्रशिक्षण मिळणार आहे.

६ हजारांहून अधिक कृषि विद्यार्थ्यांना २१.३५ कोटींची शिष्यवृत्ती; राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टल आधारित थेट लाभ हस्तांतरण (NSP-DBT) प्रणालीचा केंद्रीय कृषिमंत्री माननीय नामदार श्री. शिवराज सिंह चौहान जी यांच्या हस्ते शुभारंभ

कृषि शिक्षणात व्यावहारिक प्रशिक्षण, नवोपक्रम आणि संशोधनाला प्राधान्य देण्याचे केंद्रीय कृषिमंत्री माननीय नामदार श्री. शिवराज सिंह चौहान जी यांचे आवाहन

कृषि विद्यार्थ्यांसाठी NSP-DBT प्रणाली महत्त्वपूर्ण पाऊल – माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि

कृषि विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्तीची रक्कम वेळेत, पारदर्शक आणि सुलभ पद्धतीने उपलब्ध व्हावी, यासाठी केंद्रीय कृषि व शेतकरी कल्याण तथा ग्रामीण विकास मंत्री माननीय नामदार श्री. शिवराज सिंह चौहान जी यांच्या हस्ते आज दिनांक १० ऑगस्ट २०२६ रोजी भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद–भारतीय कृषि अनुसंधान संस्था (ICAR-IARI), पूसा, नवी दिल्ली येथे राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टल (NSP) आधारित थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) प्रणालीचा शुभारंभ करण्यात आला. या माध्यमातून देशभरातील ६ हजारांहून अधिक कृषि विद्यार्थ्यांना एकूण २१.३५ कोटी रुपयांची शिष्यवृत्ती/फेलोशिपची रक्कम थेट त्यांच्या बँक खात्यांमध्ये जमा करण्यात आली. सन २०२५-२६ मध्ये प्रवेशित विद्यार्थ्यांनाही या शिष्यवृत्ती योजनेचा लाभ देण्यात आला.

यावेळी केंद्रीय कृषिमंत्री माननीय श्री. शिवराज सिंह चौहान जी यांनी कृषि शिक्षणातील व्यावहारिक प्रशिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित केले. केवळ वर्गातील शिक्षणातून कृषि क्षेत्रासाठी आवश्यक कौशल्ये विकसित होणार नाहीत; प्रत्यक्ष शेतातील प्रशिक्षण, प्रयोग आणि अनुभवाच्या माध्यमातूनच विद्यार्थ्यांना प्रभावी कृषि कौशल्ये प्राप्त होतात, असे त्यांनी नमूद केले. कृषि विद्यार्थ्यांनी शिक्षणासोबतच संशोधन, नवोपक्रम, स्टार्टअप आणि उद्योजकता या क्षेत्रांतही योगदान द्यावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

कृषि क्षेत्रातील अन्नसुरक्षा, पोषणसुरक्षा आणि उपजीविका सुरक्षा यांना केंद्रस्थानी ठेवून शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावणे आवश्यक असल्याचे केंद्रीय कृषिमंत्री माननीय श्री. शिवराज सिंह चौहान जी यांनी सांगितले. पूर्वी नोकरी आणि उद्योगधंद्याला प्राधान्य देऊन जे काही करू शकत नाहीत त्यांनी शेती करावी, अशी मानसिकता होती; मात्र आता “जे सर्व काही करू शकतात, त्यांनी शेती करावी, अशी सकारात्मक भूमिका समाजात निर्माण होणे गरजेचे आहे, असे प्रतिपादन त्यांनी केले.

शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी कृषि व संलग्न शाखांतील विद्यार्थ्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असल्याचे सांगून त्यांनी भविष्यात विद्यार्थ्यांनी ही भूमिका अधिक प्रभावीपणे पार पाडावी, असे आवाहन केले. शेत, शेतकरी आणि विज्ञान यांच्या समन्वयातूनच देशाची अन्नसुरक्षा आणि आत्मनिर्भरता अधिक बळकट होईल, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

NSP-DBT प्रणालीमुळे शिष्यवृत्ती वितरण अधिक पारदर्शक

राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टल आधारित थेट लाभ हस्तांतरण (NSP-DBT) प्रणालीमुळे शिष्यवृत्ती वितरणामध्ये पारदर्शकता, गतिमानता आणि कार्यक्षमता वाढणार असून, विद्यार्थ्यांना आवश्यक वेळी आर्थिक सहाय्य मिळण्यास मदत होणार आहे. कार्यक्रमादरम्यान देशभरातील सुमारे ६ हजार विद्यार्थ्यांच्या खात्यांवर अल्पावधीत शिष्यवृत्तीची रक्कम जमा करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे शासनाची पारदर्शक आणि विद्यार्थी-केंद्रित कार्यपद्धती अधिक प्रभावीपणे अधोरेखित झाली असून, विद्यार्थ्यांच्या मनोबलात वाढ होऊन त्यांना शिक्षण, संशोधन आणि नवोपक्रमाकडे अधिक जोमाने वळण्यास प्रेरणा मिळणार आहे.

माननीय प्रधानमंत्री श्री. नरेंद्र मोदी जी यांच्या नेतृत्वाखाली केंद्र सरकारकडून अन्नसुरक्षा, पोषणसुरक्षा आणि शेतकरी उत्पन्नसुरक्षा यांना प्राधान्य दिले जात असल्याचेही केंद्रीय कृषिमंत्र्यांनी नमूद केले. भारतीय कृषि अनुसंधान परिषदेच्या वैज्ञानिकांनी केलेले संशोधन आणि शेतकऱ्यांचे अथक परिश्रम यामुळे देशाची अन्नधान्य उत्पादन क्षमता अधिक मजबूत झाली आहे. कृषि विद्यार्थ्यांनी केवळ रोजगाराच्या संधींपुरते मर्यादित न राहता देशाच्या कृषि विकासासाठी मोठी उद्दिष्टे ठेवून कार्य करावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

तसेच, हरियाली अमावस्येच्या निमित्ताने देशभरातील भारतीय कृषि अनुसंधान परिषदेच्या संस्थांमध्ये कृषि विद्यार्थ्यांनी वृक्षारोपण उपक्रमात सहभागी व्हावे, असे आवाहन करून कृषि विकासासोबतच पर्यावरण संवर्धन हीदेखील सामूहिक जबाबदारी असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

या कार्यक्रमास केंद्रीय कृषि व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री माननीय नामदार श्री. भागीरथ चौधरी जी, भारतीय कृषि अनुसंधान परिषदेचे माननीय महासंचालक डॉ. मांगीलाल जाट, सचिव श्री. ज्ञानेंद्र त्रिपाठी, उपमहासंचालक डॉ. यशपाल सिंह मलिक, संचालक डॉ. सी. श्रीनिवास राव यांच्यासह ICAR व IARIचे वरिष्ठ अधिकारी, वैज्ञानिक आणि विद्यार्थी उपस्थित होते. देशभरातील हजारो विद्यार्थी ऑनलाइन माध्यमातून या कार्यक्रमात सहभागी झाले.

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाचा सक्रिय सहभाग

या महत्त्वपूर्ण कार्यक्रमात वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणीचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि हे विशेष निमंत्रित म्हणून सहभागी झाले. त्यांनी कार्यक्रमात ऑनलाइन माध्यमातून सहभाग नोंदविला.

या उपक्रमाबाबत बोलताना माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि म्हणाले की, NSP-DBT प्रणाली ही विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्तीची रक्कम पारदर्शकपणे आणि वेळेत उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. या प्रणालीमुळे कृषि विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्तीची रक्कम नियमितपणे आणि वेळेत उपलब्ध होणार असून, मानवी हस्तक्षेपामुळे होणारी दिरंगाई तसेच विविध स्तरांवरील अनावश्यक प्रशासकीय प्रक्रिया कमी होण्यास मदत होणार आहे. परिणामी, शिष्यवृत्ती वितरणाची प्रक्रिया अधिक सुलभ, गतिमान, पारदर्शक आणि कार्यक्षम होऊन विद्यार्थ्यांना त्याचा थेट लाभ मिळणार आहे.

यावेळी विद्यापीठाचे शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे, विद्यापीठाचे ICAR नोडल अधिकारी डॉ. सचिन मोरे यांच्यासह विद्यापीठातील विविध शाखांमधील ICAR शिष्यवृत्तीचे २५० हून अधिक लाभार्थी विद्यार्थी ऑनलाइन माध्यमातून सहभागी झाले.

राष्ट्रीय स्तरावर सुरू करण्यात आलेल्या NSP-DBT प्रणालीमुळे वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठातील कृषि विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्तीची रक्कम वेळेत आणि थेट त्यांच्या बँक खात्यावर मिळण्याचा मार्ग अधिक सुलभ झाला आहे. या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांना आर्थिक स्थैर्य मिळून त्यांच्या शिक्षण, संशोधन आणि कृषि नवोपक्रमातील सहभागाला निश्चितच चालना मिळणार आहे.

For English

शेतकरी हितासाठी कृषि विस्ताराला अधिक गतिमान करण्याची गरज – माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि

वनामकृविच्या खामगाव येथील कृषि विज्ञान केंद्राची १० वी वैज्ञानिक सल्लागार समितीची बैठक; जैविक निविष्ठा निर्मिती युनिटचे उद्घाटन

शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्यासाठी आधुनिक कृषि तंत्रज्ञान, संशोधनाचे निष्कर्ष आणि शेतकरी-केंद्रित विस्तार उपक्रम प्रभावीपणे शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविणे आवश्यक आहे. कृषि विज्ञान केंद्रांनी प्रयोग, प्रात्यक्षिके व प्रशिक्षणांच्या माध्यमातून कृषि विस्तार कार्याला अधिक गतिमान करावे, असे प्रतिपादन वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणीचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी केले. ते वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठांतर्गत कृषि विज्ञान केंद्र, खामगाव (ता. गेवराई, जि. बीड) येथे दिनांक ९ ऑगस्ट २०२६ रोजी १० वी वैज्ञानिक सल्लागार समिती बैठकीच्या अध्यक्षस्थानावरून बोलत होते.

यावेळी विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे, संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार, अटारी, पुणे येथील मुख्य शास्त्रज्ञ डॉ. शाकिर अली, जिल्हा अधीक्षक कृषि अधिकारी, बीड श्री. सुभाष साळवे, कृषि विद्यावेत्ता प्रा. अरुण गुट्टे, कृषि विज्ञान केंद्र, छत्रपती संभाजीनगरच्या कार्यक्रम समन्वयक डॉ. दीप्ती पाटगावकर यांची प्रमुख उपस्थिती होती.

जैविक निविष्ठा निर्मिती युनिटचे उद्घाटन

बैठकीच्या प्रारंभी कृषि विज्ञान केंद्र, खामगाव येथे नव्याने सुरू करण्यात आलेल्या जैविक निविष्ठा निर्मिती युनिटचे उद्घाटन माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या हस्ते करण्यात आले. यावेळी मार्गदर्शन करताना त्यांनी जैविक निविष्ठांची मोठ्या प्रमाणावर निर्मिती करून त्या शेतकऱ्यांना उपलब्ध करून देण्याची गरज व्यक्त केली. जैविक निविष्ठांचा वापर वाढल्यास रासायनिक निविष्ठांवरील खर्च कमी होऊन उत्पादन खर्चात बचत होण्यासोबतच शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात वाढ होण्यास मदत होईल, असे त्यांनी सांगितले.

कृषि विद्यापीठाच्या विविध उपक्रमांमध्ये शेतकऱ्यांनी सक्रिय सहभाग घेऊन त्याचा लाभ घ्यावा. कृषि विज्ञान केंद्रामार्फत घेण्यात येणाऱ्या प्रयोगांचे निष्कर्ष अधिकाधिक शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवावेत तसेच आधुनिक व प्रगत कृषि तंत्रज्ञानाची प्रात्यक्षिके शेतकऱ्यांच्या शेतावर प्रभावीपणे राबवावीत, असे आवाहनही त्यांनी केले.

कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक कृषि विज्ञान केंद्र, खामगावचे कार्यक्रम समन्वयक डॉ. हनुमान गरुड यांनी केले. त्यांनी मागील वर्षभरात केंद्रामार्फत राबविण्यात आलेल्या विविध विस्तार कार्यांचा आढावा व अहवाल सादर केला. त्यानंतर केंद्रातील शास्त्रज्ञांनी विषयानुसार आपल्या कार्याचा आढावा सादर करून संशोधन, प्रात्यक्षिके, प्रशिक्षण आणि विस्तार कार्याची माहिती वैज्ञानिक सल्लागार समितीसमोर मांडली.

यावेळी मान्यवरांच्या हस्ते कृषि विज्ञान केंद्रातील शास्त्रज्ञांनी तयार केलेल्या ‘नैसर्गिक शेती – काळाची गरज’, ‘रेशीम किटकावरील उझी माशीचे व्यवस्थापन’, ‘ज्वारी लागवडीचे आधुनिक तंत्रज्ञान’ आणि ‘जनावरांमधील लंपी स्कीन रोगाचे व्यवस्थापन’ या घडीपत्रिकांचे विमोचन करण्यात आले.

पुरस्कारप्राप्त शेतकऱ्यांचा सत्कार

कृषि विज्ञान केंद्राशी संलग्न शेतकऱ्यांना महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार प्राप्त झाल्याबद्दल माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या हस्ते त्यांचा विशेष सत्कार करण्यात आला. शेतकऱ्यांनी केलेल्या उल्लेखनीय कार्याचे कौतुक करून इतर शेतकऱ्यांनीही आधुनिक कृषि तंत्रज्ञानाचा अवलंब करावा, असे आवाहन यावेळी करण्यात आले.

वैज्ञानिक सल्लागार समितीच्या बैठकीस उपविभागीय कृषि अधिकारी, माजलगाव श्रीमती श्रद्धा भवारी, तालुका कृषि अधिकारी, गेवराई श्री. सचिन गिरी, मंडळ कृषि अधिकारी, गेवराई श्री. सतीश केसभट, समितीचे सदस्य शेतकरी, प्रगतिशील शेतकरी, उद्यानपंडित श्री. राजेंद्र आतकरे, धान फाउंडेशन, कोरोमंडल, माविम बीडचे प्रतिनिधी तसेच जिल्ह्यातील विविध शासकीय विभागांचे अधिकारी व कर्मचारी उपस्थित होते.

आगामी उपक्रमांसाठी मार्गदर्शक सूचना

बैठकीच्या शेवटी उपस्थित मान्यवरांनी कृषि विज्ञान केंद्राच्या कार्याबाबत मार्गदर्शक सूचना व मौल्यवान अभिप्राय दिला. या सूचनांच्या आधारे आगामी काळातील कृषि विस्तार, संशोधन व प्रशिक्षण कार्यक्रमांची दिशा निश्चित करून शेतकरी-केंद्रित उपक्रम अधिक प्रभावीपणे राबविण्याचे आवाहन करण्यात आले.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन डॉ. भैयासाहेब गायकवाड यांनी केले, तर आभार प्रदर्शन डॉ. तुकेश सूरपाम यांनी केले. कार्यक्रमाच्या यशस्वी आयोजनासाठी प्रा. किशोर जगताप, डॉ. गणेश मंडलिक, श्री. गजेंद्र आढावे, श्री. दीपक इंगळे, श्री. दत्तप्रसाद वीर, श्री. सुधाकर काटे, श्री. विजयकुमार चांदणे आणि श्रीमती शोभा मार्गे यांनी परिश्रम घेतले.

हळद उत्पादनाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड; वनामकृवितर्फे आद्यरेखा प्रात्यक्षिकांतर्गत हळद रोपांचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या हस्ते वाटप

 एकात्मिक फलोत्पादन विकास अभियानांतर्गत उपक्रमास शेतकऱ्यांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणीच्या उद्यानविद्या विभागातर्फे एकात्मिक फलोत्पादन विकास अभियानांतर्गत ‘आद्यरेखा (फ्रंटलाईन) प्रात्यक्षिक – हळद रोप वाटप’ कार्यक्रमाचे आयोजन दिनांक ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी करण्यात आले. सुधारित हळद लागवड तंत्रज्ञानाचा शेतकऱ्यांमध्ये प्रसार करणे, दर्जेदार लागवड साहित्याचा वापर वाढविणे तसेच हळदीचे उत्पादन, गुणवत्ता आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविणे हा या उपक्रमाचा प्रमुख उद्देश आहे.

कार्यक्रमाचे अध्यक्षस्थान माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी भूषविले. यावेळी शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे, विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे तसेच प्रमुख अन्वेषक तथा उद्यानविद्या विभागाचे प्रमुख डॉ. विश्वनाथ खंदारे यांची प्रमुख उपस्थिती होती.

यावेळी माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या हस्ते शेतकऱ्यांना हळद रोपांचे वाटप करण्यात आले. आद्यरेखा प्रात्यक्षिकाच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना सुधारित हळद लागवड पद्धती, योग्य लागवड अंतर, दर्जेदार व निरोगी लागवड साहित्याचा वापर, पीक व्यवस्थापन, रोग व कीड व्यवस्थापन तसेच आधुनिक फलोत्पादन तंत्रज्ञान याबाबत प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिकाद्वारे मार्गदर्शन करण्यात येणार आहे.

या उपक्रमांतर्गत २८ हून अधिक शेतकऱ्यांना एकूण ६० हजार हळद रोपांचे वाटप करण्यात आले. या माध्यमातून शेतकऱ्यांना सुधारित तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळणार असून, स्थानिक पातळीवर आधुनिक हळद उत्पादन पद्धतींचा प्रसार होण्यास मदत होणार आहे. विशेषतः दर्जेदार लागवड साहित्याचा वापर, शास्त्रीय पीक व्यवस्थापन आणि उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारण्याच्या दृष्टीने हे प्रात्यक्षिक महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.

हळद हे मराठवाड्यातील महत्त्वाचे मसाला व नगदी पीक असून, बदलत्या हवामान परिस्थितीत उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी शास्त्रीय व तंत्रज्ञानाधारित पीक व्यवस्थापन आवश्यक आहे. या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांना विद्यापीठातील संशोधनातून विकसित व शिफारस केलेल्या तंत्रज्ञानाची माहिती प्रत्यक्ष शेतपातळीवर उपलब्ध करून देणे हा या आद्यरेखा प्रात्यक्षिकाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

यावेळी मार्गदर्शन करताना माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी सांगितले की, शेतकऱ्यांना दर्जेदार लागवड साहित्य, सुधारित उत्पादन तंत्रज्ञान आणि शास्त्रीय मार्गदर्शन उपलब्ध करून दिल्यास हळद उत्पादनाची उत्पादकता व गुणवत्ता वाढविण्यास निश्चितच मदत होईल. विद्यापीठाच्या संशोधनाचा थेट लाभ शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी अशा प्रात्यक्षिकांचा प्रभावीपणे उपयोग व्हावा. हळद उत्पादन अधिक शाश्वत, गुणवत्तापूर्ण आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर करण्यासाठी विद्यापीठामार्फत शेतकऱ्यांना सातत्याने तांत्रिक मार्गदर्शन उपलब्ध करून देण्यात येईल, असेही त्यांनी नमूद केले.

उद्यानविद्या विभागाचे प्रमुख अन्वेषक डॉ. विश्वनाथ खंदारे, सहायक अन्वेषक डॉ. अंशुल लोहकरे आणि सहायक अन्वेषक डॉ. शबनम सय्यद यांनी कार्यक्रमाच्या आयोजनासाठी पुढाकार घेतला. यावेळी डॉ. बसलिंगअप्पा कलालबंडी आणि इतर अधिकारी उपस्थित होते.

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाच्या शिक्षण, संशोधन व विस्तार कार्यामध्ये प्रात्यक्षिकाधारित प्रशिक्षण, आधुनिक कृषि तंत्रज्ञानाचा प्रसार आणि शेतकऱ्यांपर्यंत संशोधनाचे निष्कर्ष पोहोचविण्यास विशेष महत्त्व दिले जाते. या उपक्रमामुळे हळद उत्पादक शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष लाभ मिळून उत्पादनक्षमता, गुणवत्तावाढ आणि आर्थिक शाश्वततेस चालना मिळेल, असा विश्वास व्यक्त करण्यात आला.

बुलढाणा जिल्ह्यातील शेतकरी गटाची वनामकृविमध्ये भेट; माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्याशी साधला संवाद

 

बुलढाणा जिल्ह्यातील नांदुरा तालुक्याच्या मौजे खैरा या गावातील प्रगतशील शेतकरी गटाने दिनांक ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी येथे भेट देऊन विद्यापीठातील विविध कृषि तंत्रज्ञानाची माहिती घेतली. या शेतकरी गटाने सकाळी सुरवातीला माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांची भेट घेतली.

यावेळी माननीय कुलगुरूंनी ‘शेतकरी देवो भव:’ या भावनेतून  शेतकऱ्यांशी मनमोकळा संवाद साधत त्यांच्या शेतीतील अनुभव, अडचणी, पिकांची स्थिती तसेच विद्यापीठाकडून अपेक्षित असलेल्या तंत्रज्ञान व मार्गदर्शनाबाबत चर्चा केली. शेतकऱ्यांनीही आपल्या भागातील शेतीविषयक विविध प्रश्न माननीय कुलगुरूंसमोर मांडले. शेतकरी आणि विद्यापीठ यांच्यातील थेट संवादातून कृषि संशोधनाचा प्रत्यक्ष शेतापर्यंत उपयोग व्हावा, यावर यावेळी भर देण्यात आला.

शेतकरी हा कृषि विद्यापीठाच्या कार्याचा केंद्रबिंदू असून, विद्यापीठातील संशोधन व तंत्रज्ञान प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांच्या बांधावर पोहोचले पाहिजे, या भावनेतून माननीय कुलगुरूंनी शेतकऱ्यांशी केलेला हा संवाद विशेष ठरला. शेतकऱ्यांशी प्रत्यक्ष भेटून संवाद साधण्याचा व त्यांच्या प्रश्नांना जाणून घेण्याचा आनंद झाल्याची भावना माननीय कुलगुरूंनी व्यक्त केली.

यानंतर शेतकरी गटास कृषि तंत्रज्ञान माहिती केंद्राच्या विस्तार शिक्षण गटामार्फत विद्यापीठात विकसित करण्यात आलेले विविध शेतकरी उपयोगी तंत्रज्ञान, संशोधन केंद्रांमार्फत विकसित वाण व तंत्रज्ञान तसेच शेतकरी हितासाठी राबविण्यात येणाऱ्या विविध उपक्रमांची सविस्तर माहिती देण्यात आली. कृषि तंत्रज्ञान माहिती केंद्राचे सहाय्यक कीटकशास्त्रज्ञ डॉ. दिगंबर दत्तात्रय पटाईत यांनी शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन केले.

शेतकऱ्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांच्या अनुषंगाने कापूस, हळद, सोयाबीन आदी पिकांमधील कीड व रोग व्यवस्थापन, खत व्यवस्थापन तसेच कापूस पिकामध्ये फवारणी करताना येणाऱ्या अडचणी याबाबत डॉ. पटाईत यांनी शास्त्रीय पद्धतीने सविस्तर मार्गदर्शन केले.

भेटीदरम्यान शेतकरी गटाने कृषि तंत्रज्ञान माहिती केंद्रातील प्रदर्शनीस भेट देऊन विद्यापीठाने विकसित केलेल्या विविध तंत्रज्ञानाची माहिती घेतली. विद्यापीठाने विकसित केलेल्या तुरीच्या विविध वाणांबाबत माहिती घेतल्यानंतर आपल्या भागात या वाणांची लागवड करण्याचा मनोदय शेतकऱ्यांनी व्यक्त केला. तसेच विद्यापीठाने विकसित केलेले ‘बायोमिक्स’ हे उत्पादन आपण हळद व इतर फळबागांमध्ये वापरत असल्याचे शेतकऱ्यांनी सांगितले.

यावेळी शेतकरी गटाचे प्रमुख तथा प्रगतशील शेतकरी श्री. रवींद्र मापारी यांनी सर्व शेतकऱ्यांच्या वतीने विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू तसेच विद्यापीठातील तज्ज्ञांचे आभार व्यक्त केले. चिंचोली, ता. जिंतूर येथील प्रगतशील शेतकरी श्री. किशनराव मोरे यांचीही यावेळी उपस्थिती होती. विद्यापीठातील तज्ज्ञांकडून मिळालेल्या शास्त्रीय, उपयुक्त आणि शेतकरी-केंद्रित मार्गदर्शनाबद्दल शेतकरी गटाने समाधान व्यक्त केले.

लिंबूवर्गीय फळपिकांच्या संशोधन व विकासाला मिळणार नवी दिशा; मराठवाड्यातील लिंबूवर्गीय फळपिकांच्या विकासाला चालना

 वनामकृवि, परभणी आणि भाकृअप–केंद्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन संस्था, नागपूर यांच्यात सामंजस्य करार

लिंबूवर्गीय फळपिकांच्या क्षेत्रातील संशोधन, तंत्रज्ञान विकास, ज्ञानाची देवाणघेवाण आणि शेतकरी-केंद्रित उपक्रमांना अधिक गती देण्यासाठी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी आणि भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद–केंद्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन संस्था (ICAR–Central Citrus Research Institute), नागपूर यांच्यात दिनांक ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी महत्त्वपूर्ण सामंजस्य करार (MoU) करण्यात आला.

या सामंजस्य करारावर वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणीचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि आणि भाकृअप–केंद्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन संस्था, नागपूरचे माननीय संचालक डॉ. दिलीप घोष यांनी संबंधित संस्थांच्या वतीने स्वाक्षऱ्या केल्या.

या करारामुळे दोन्ही संस्थांमधील संशोधन व विकास सहकार्याला संस्थात्मक स्वरूप प्राप्त होणार असून, लिंबूवर्गीय फळपिकांच्या उत्पादन, उत्पादकता, गुणवत्ता, कीड-रोग व्यवस्थापन, आधुनिक लागवड तंत्रज्ञान, गुणवत्तापूर्ण लागवड साहित्य, पोषण व्यवस्थापन, काढणीपश्चात तंत्रज्ञान आणि शाश्वत उत्पादन प्रणाली यांसारख्या विविध क्षेत्रांत संयुक्तपणे कार्य करण्याच्या संधी उपलब्ध होणार आहेत.

या सामंजस्य करारांतर्गत दोन्ही संस्थांमध्ये संयुक्त संशोधन प्रकल्प व विकासात्मक उपक्रम राबविणे, संशोधन निष्कर्ष व तांत्रिक ज्ञानाची देवाणघेवाण, अत्याधुनिक संशोधन सुविधा व तज्ज्ञ मनुष्यबळाचा परस्पर उपयोग, क्षमता विकास कार्यक्रम, प्रशिक्षण व कार्यशाळांचे आयोजन तसेच विद्यार्थी, संशोधक व शास्त्रज्ञांचे परस्पर शैक्षणिक व तांत्रिक संवाद वाढविण्यात येणार आहेत. तसेच लिंबूवर्गीय फळपिकांशी संबंधित आधुनिक तंत्रज्ञानाचा शेतकऱ्यांपर्यंत प्रभावी प्रसार करण्यासाठी प्रात्यक्षिके, प्रशिक्षण, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि विस्तार उपक्रम संयुक्तपणे राबविण्याच्या दृष्टीनेही या करारामुळे नवीन मार्ग खुले होणार आहेत.

यावेळी माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी सांगितले की, मराठवाड्यातील विविध भागांमध्ये लिंबू, संत्रा, मोसंबी आदी लिंबूवर्गीय फळपिकांना मोठी क्षमता असून, हवामानातील बदल, अनियमित पर्जन्यमान, पाणीटंचाई, कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव, उत्पादन खर्चातील वाढ आणि गुणवत्तापूर्ण उत्पादनाची गरज यांसारख्या आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर आधुनिक व शाश्वत तंत्रज्ञानाची आवश्यकता वाढली आहे. या पार्श्वभूमीवर सदर सामंजस्य करार मराठवाड्यातील लिंबूवर्गीय फळ उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी विशेष महत्त्वाचा ठरणार आहे.

यासाठी दोन्ही संस्थांकडे उपलब्ध असलेली तज्ज्ञता, संशोधन सुविधा, तंत्रज्ञान आणि मनुष्यबळ यांचा परस्पर समन्वय साधल्यामुळे लिंबूवर्गीय फळपिकांवरील संशोधनाला निश्चितच नवी दिशा मिळेल. संशोधनातून विकसित होणारे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविणे आणि त्यातून उत्पादन, उत्पादकता व गुणवत्तेत वाढ घडवून आणणे हा या सहकार्याचा महत्त्वाचा उद्देश आहे.

त्यांनी पुढे नमूद केले की, हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कमी पाण्यात अधिक उत्पादन, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर, शाश्वत बाग व्यवस्थापन आणि गुणवत्तापूर्ण उत्पादनासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान विकसित करणे आवश्यक आहे. या दृष्टीने केंद्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन संस्था, नागपूर यांच्यासोबतचे सहकार्य विद्यापीठाच्या संशोधन व विस्तार कार्याला अधिक बळकटी देणारे ठरेल.

शेतकरी, विद्यार्थी व संशोधकांना थेट लाभ

या सामंजस्य कराराचा लाभ लिंबूवर्गीय फळ उत्पादक शेतकरी, विद्यार्थी, पदव्युत्तर विद्यार्थी, संशोधक, शास्त्रज्ञ आणि विस्तार कार्यकर्ते यांना होणार आहे. विद्यार्थ्यांना अत्याधुनिक संशोधनाचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळण्याबरोबरच संशोधकांना राष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञांशी संवाद साधण्याची आणि संयुक्त संशोधनाच्या संधी उपलब्ध होणार आहेत.

दोन्ही संस्थांच्या परस्पर सहकार्यामुळे नवीन संशोधन संकल्पना, तंत्रज्ञान निर्मिती, ज्ञानाचा प्रसार, कौशल्य विकास आणि शेतकऱ्यांपर्यंत आधुनिक कृषि तंत्रज्ञानाचे हस्तांतरण यांना निश्चितच चालना मिळेल. विशेषतः लिंबूवर्गीय फळपिकांच्या शाश्वत व हवामान-सक्षम उत्पादन प्रणाली विकसित करण्यासाठी हे सहकार्य महत्त्वपूर्ण ठरणार असल्याचा विश्वास यावेळी व्यक्त करण्यात आला.

या सामंजस्य करारामुळे संशोधनातून तंत्रज्ञान आणि तंत्रज्ञानातून शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीकडे जाणाऱ्या प्रक्रियेला अधिक गती मिळणार असून, लिंबूवर्गीय फळपिकांच्या क्षेत्राच्या सर्वांगीण विकासासाठी हे सहकार्य एक महत्त्वपूर्ण आणि दूरगामी पाऊल ठरणार आहे.

या कराराची संपूर्ण प्रक्रिया नागपूर येथील भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद–केंद्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन संस्था येथे पार पडली. यावेळी माननीय कुलगुरूंचे विशेष कार्यासन अधिकारी तथा कृषि रसायन व मृदा शास्त्र विभागाचे प्रमुख डॉ. हरिहर कौसडीकर, तसेच केंद्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन संस्थेचे शास्त्रज्ञ व अधिकारी उपस्थित होते.

For english

कृषि हवामानशास्त्र : कृषि क्षेत्रातील नवीन क्षितिजांचा वेध घेणारे शास्त्र

बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर हवामान आधारित कृषि संशोधनाला प्राधान्य देण्याचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांचे आवाहन

 कोयमतूर येथे आयोजित परिसंवादात मौखिक सादरीकरणामध्ये कु. स्वप्नाली हिने द्वितीय पारितोषिक प्राप्त केल्याबद्दल माननीय कुलगुरू यांच्या हस्ते  सत्कार 

बदलत्या हवामान परिस्थितीचा कृषि उत्पादनावर होणारा परिणाम लक्षात घेता, कृषि हवामानशास्त्रातील संशोधनाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले असून, या विषयातील संशोधनाची दिशा आधुनिक तंत्रज्ञान, अचूक हवामान अंदाज आणि हवामान आधारित पीक व्यवस्थापनाच्या अनुषंगाने असणे आवश्यक आहे, असे प्रतिपादन वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इंद्र मणी मिश्रा यांनी केले.

कृषि हवामानशास्त्र विभागास माननीय कुलगुरूंनी दिनांक ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी भेट देऊन विभागातील विविध शैक्षणिक व संशोधन उपक्रमांचा आढावा घेतला. यावेळी त्यांनी कृषि हवामानशास्त्र विषयातील पीएच.डी. व पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांशी संवाद साधून त्यांच्या संशोधन विषयांची माहिती घेतली तसेच संशोधनाच्या प्रगतीबाबत मार्गदर्शन केले.

कृषि हवामानशास्त्र विभागाकडे उपलब्ध असलेल्या आधुनिक उपकरणांचा विद्यार्थी व प्राध्यापकांनी संशोधनासाठी अधिकाधिक प्रभावीपणे उपयोग करावा. हवामानातील बदल, अनियमित पाऊस, वाढते तापमान, अवकाळी पाऊस, दुष्काळसदृश परिस्थिती तसेच विविध हवामानविषयक जोखमींचा कृषि उत्पादनावर होणारा परिणाम लक्षात घेऊन संशोधन करण्यात यावे, अशी सूचना माननीय कुलगुरूंनी केली.

हवामान बदलाच्या अनुषंगाने योग्य पीक पद्धतींची शिफारस, हवामान आधारित पीक सल्ला, अचूक पीक उत्पादन अंदाज, हवामान जोखीम व्यवस्थापन, हवामान-स्मार्ट कृषि तंत्रज्ञान तसेच शेतकऱ्यांना वेळेवर हवामानविषयक माहिती उपलब्ध करून देणाऱ्या प्रणाली या क्षेत्रात नाविन्यपूर्ण व शेतकरी-केंद्रित संशोधनाला प्राधान्य देण्याची गरज असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

विद्यार्थ्यांनी केवळ अभ्यासक्रमापुरते मर्यादित न राहता आधुनिक उपकरणे, संगणकीय तंत्रज्ञान, डेटा विश्लेषण, रिमोट सेन्सिंग, उपग्रहाधारित माहिती आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या आधुनिक साधनांचा संशोधनामध्ये वापर करून कृषि हवामानशास्त्राला नवीन दिशा देण्यासाठी प्रयत्न करावेत, असे आवाहनही त्यांनी केले.

यावेळी कृषि हवामानशास्त्र विषयाच्या तृतीय वर्षात शिक्षण घेत असलेल्या कु. स्वप्नाली हिने कोयमतूर येथे आयोजित परिसंवादात मौखिक सादरीकरणामध्ये द्वितीय पारितोषिक प्राप्त केल्याबद्दल माननीय कुलगुरू यांच्या हस्ते तिचा सत्कार करण्यात आला. विद्यार्थ्यांनी राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील परिसंवाद, कार्यशाळा, चर्चासत्रे आणि संशोधन स्पर्धांमध्ये सहभागी होऊन आपल्या ज्ञानाचा व संशोधन कौशल्याचा विकास करावा, असेही त्यांनी सांगितले.

याप्रसंगी शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे यांनी कृषि महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांना उपलब्ध करून देण्यात येणाऱ्या शैक्षणिक, प्रयोगशाळा व संशोधन सुविधांचा आढावा घेतला. विभागाच्या अधिक आधुनिकीकरणासाठी तसेच उपलब्ध पायाभूत सुविधा आणि संशोधन क्षमता बळकट करण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करण्याबाबत त्यांनी सकारात्मक भूमिका व्यक्त केली.

यावेळी , कृषि महाविद्यालयाचे अधिष्ठाता डॉ. प्रवीण वैद्य; कृषि हवामानशास्त्र विभाग प्रमुख डॉ. किरण जाधव,  कृषि वनस्पतीशास्त्र विभाग प्रमुख डॉ. हिराकांत काळपांडे तसेच कृषि हवामानशास्त्र विभागातील प्राध्यापकवृंद व पदव्युत्तर विद्यार्थी उपस्थित होते.

कृषि हवामानशास्त्र हे बदलत्या हवामान परिस्थितीत शाश्वत, उत्पादनक्षम आणि जोखीममुक्त कृषि व्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे शास्त्र असून, विद्यापीठाच्या माध्यमातून या क्षेत्रातील संशोधन अधिक व्यापक करून त्याचा थेट लाभ शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न करण्यात येतील, असा विश्वास यावेळी व्यक्त करण्यात आला.