जागतिक अन्न दिनानिमित्त वनामकृवित उद्योजकता व अन्नसुरक्षेवर मार्गदर्शन

“अन्नाची बचत म्हणजेच अन्नाची निर्मिती” हे लक्षात घेऊन प्रत्येकाने अन्नबचतीचा संकल्प करावा, असे आवाहन माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी केले.

माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि 

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी अंतर्गत अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालयाच्या वतीने जागतिक अन्न दिनानिमित्त “Innovate Today, Nourish Tomorrow” या संकल्पनेवर आधारित कार्यक्रमाचे दिनांक १९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी आयोजन करण्यात आले. यावेळी विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करताना कार्यक्रमाचे उद्घाटक तथा अध्यक्ष माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी युवकांनी नोकरीच्या मागे न लागता कृषि व अन्नप्रक्रिया क्षेत्रातील संधी ओळखून यशस्वी उद्योजक बनावे, असे आवाहन केले.

कार्यक्रमास प्रमुख पाहुणे म्हणून शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे, विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे, नियंत्रक श्रीमती भाग्यश्री जाधव होते. या कार्यक्रमास विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी तथा यशस्वी उद्योजक धाराशिव जिल्ह्यातील कळंब येथील मराठवाडा कृषि प्रक्रिया शेतकरी उत्पादक कंपनी लिमिटेडचे अध्यक्ष तथा व्यवस्थापकीय संचालक श्री बाळासाहेब गिते आणि मुंबई येथील प्रीमिया फूड प्रॉडक्ट्स चे अध्यक्ष श्री श्याम गंभीरे यांनी उपस्थित राहून आपल्या उद्योजकीय प्रवासातील अनुभव विद्यार्थ्यांसमोर मांडले. व्यासपीठावर अधिष्ठाता डॉ. राजेश क्षीरसागर, डॉ. प्रविण वैद्य, डॉ. विश्वनाथ खंदारे, डॉ. रावसाहेब भाग्यवंत, विद्यार्थी कल्याण अधिकारी डॉ. राजेश कदम, आदी मान्यवरांची उपस्थिती होती.

पुढे मार्गदर्शन करताना माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि म्हणाले की, विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी उपस्थित असलेले विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी श्री. बाळासाहेब गीते आणि श्री. श्याम गंभीरे हे विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी व दिशादर्शक आहेत. उद्योजकता हा केवळ व्यवसायाचा प्रकार नसून ती एक वृत्ती आणि कार्यशैली आहे. प्रत्येकाने ही वृत्ती विकसित केली पाहिजे. उद्योजकांनी भयमुक्त राहून आत्मविश्वासाने काम करणे आवश्यक आहे. केवळ मनात इच्छा असून चालत नाही, तर त्या इच्छेचे प्रत्यक्ष कृतीत रूपांतर करणे महत्त्वाचे असते. उद्योजक होण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न, जिद्द, धैर्य आणि संयम आवश्यक असून यशस्वी उद्योजकांच्या अनुभवांतून प्रेरणा घ्यावी, असे त्यांनी सांगितले. श्री. बाळासाहेब गीते यांच्या कार्याचा विशेष उल्लेख करताना माननीय कुलगुरूंनी शेतकऱ्यांना नफ्यातील ८५ टक्के वाटा देण्याच्या उपक्रमाचे कौतुक केले. उद्योजक होण्यापूर्वी उद्योजकतेसाठी आवश्यक असलेले गुण ओळखून ते विकसित करणे गरजेचे आहे. ग्राहकांचा विश्वास संपादन करणे आणि विश्वासार्हता जपणे ही उद्योजकतेची महत्त्वाची तत्त्वे आहेत. विशेषतः अन्न उत्पादन आणि अन्नातील भेसळ रोखण्याच्या दृष्टीने या बाबींना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे, असे त्यांनी नमूद केले. आपण ज्या संस्थेत शिक्षण घेतले, त्या संस्थेची प्रतिष्ठा वाढविण्यात माजी विद्यार्थ्यांचे योगदान महत्त्वाचे असते. विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी आज यशस्वी उद्योजक म्हणून विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करीत असल्याचा विशेष अभिमान वाटत असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

जागतिक अन्न दिनाच्या अनुषंगाने बोलताना माननीय कुलगुरूंनी “Innovate Today, Nourish Tomorrow” या संकल्पनेचे महत्त्व विशद केले. समाजात एका बाजूला कुपोषण आणि अशक्तपणाची समस्या आहे, तर दुसऱ्या बाजूला लठ्ठपणाचे प्रमाण वाढत आहे. हा विरोधाभास दूर करण्यासाठी प्रत्येकाने आहारविषयक ज्ञान वाढवून आरोग्याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर अन्न आणि पाण्याची नासाडी टाळली पाहिजे. अन्नाची बचत म्हणजेच अन्नाची निर्मिती, ही बाब लक्षात घेऊन प्रत्येकाने अन्न वाचविण्याचा संकल्प करावा. गरजेपुरतेच अन्न घ्यावे आणि अन्नाची नासाडी शून्यावर आणण्यासाठी प्रयत्न करावेत, असे आवाहन त्यांनी केले.

विद्यापीठाने कडधान्ये, अन्नधान्ये, कापूस आणि सोयाबीन या पिकांच्या संशोधन व उत्पादन क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. या कृषि उत्पादनांचे मूल्यवर्धन करून प्रक्रिया उद्योग उभारण्यावर भर देणे आवश्यक आहे. कृषि उत्पादनांवर आधारित उद्योगांच्या माध्यमातून रोजगारनिर्मिती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळू शकते. भारत अन्नधान्य उत्पादनाबरोबरच निर्यात क्षेत्रातही योगदान देत असल्याचा अभिमान असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

श्री. बाळासाहेब गिते यांनी आपल्या उद्योजकीय प्रवासाची माहिती देताना सांगितले की, ते विद्यापीठाच्या अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालयाचे १९९८ सालचे पदवीधर आहेत. सुरुवातीला त्यांनी दुग्धव्यवसाय क्षेत्रात नोकरी केली. मात्र, आपल्या शिक्षणाचा उपयोग करून शेतकऱ्यांसाठी शाश्वत उदरनिर्वाहाचे साधन निर्माण करण्याच्या उद्देशाने त्यांनी २०१२ मध्ये धाराशिव जिल्ह्यातील कळंब तालुक्यात दुग्धव्यवसाय सुरू केला. केवळ ३२ हजार रुपयांच्या भांडवलातून आणि २५ शेतकऱ्यांच्या सहकार्याने सुरू झालेल्या या उपक्रमाचा विस्तार करत त्यांनी शेतकऱ्यांचे संघटन व क्षमता विकास साधला आणि पुढे शेतकरी उत्पादक कंपनीची स्थापना केली.

आज त्यांच्या कंपनीच्या माध्यमातून धाराशिव जिल्ह्यातील १७५ गावांमधील सुमारे चार हजार शेतकरी संघटित झाले असून दुग्ध व दुग्धजन्य पदार्थांच्या व्यवसायाला यशस्वी स्वरूप प्राप्त झाले आहे. प्रति लिटर केवळ १० पैसे जमा करण्याच्या संकल्पनेतून सुमारे ३५ कोटी रुपयांचे भांडवल उभारण्यात आले असून कंपनीची वार्षिक उलाढाल सुमारे १०० कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचल्याचे त्यांनी सांगितले. कंपनीच्या कार्यात प्रामुख्याने २५ ते ४० वयोगटातील युवकांचा सहभाग असून त्यांची ऊर्जा, कार्यक्षमता आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन कंपनीच्या प्रगतीसाठी महत्त्वपूर्ण ठरत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

जागतिक अन्न दिनाच्या निमित्ताने संशोधनातून विकसित होणारी उत्पादने मानवी आरोग्य आणि पर्यावरण संवर्धनास पूरक असावीत, असे आवाहन त्यांनी केले. नोकरीच्या संधी मर्यादित असल्या, तरी कृषि क्षेत्राला कायमस्वरूपी महत्त्व आहे. त्यामुळे युवकांनी कृषि, अन्नप्रक्रिया आणि अन्नव्यवस्थापन क्षेत्रातील संधींचा लाभ घेऊन उद्योजक म्हणून पुढे यावे. विशेषतः पौष्टिक व आरोग्यदायी अन्नपदार्थांच्या निर्मितीला प्राधान्य द्यावे, असे त्यांनी सांगितले. शेतकरी कल्याणाच्या उद्देशाने स्थापन झालेल्या विद्यापीठातून शिक्षण घेऊन बाहेर पडताना प्रत्येक विद्यार्थ्याने शेतकऱ्यांचे कल्याण साधण्यासाठी कार्य करण्याचा संकल्प करावा, असे आवाहनही त्यांनी केले.

श्री. श्याम गंभीरे यांनी आपल्या शैक्षणिक आणि व्यावसायिक प्रवासातील अनुभव विद्यार्थ्यांसमोर मांडले. विद्यापीठात विद्यार्थी म्हणून शिक्षण घेतल्यापासून ते आज यशस्वी उद्योजक म्हणून विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करण्यापर्यंतच्या प्रवासात प्रत्येक टप्प्यावर नवनवीन गोष्टी शिकायला मिळाल्याचे त्यांनी नमूद केले. अन्न ही समाजाची मूलभूत गरज असून या गरजेला केंद्रस्थानी ठेवून त्यांनी सुरुवातीला नोकरी केली. त्यानंतर स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याचे स्वप्न पाहून विविध अन्नघटक आणि पदार्थांच्या निर्मितीचा अनुभव घेतला. अखेर २०२० मध्ये त्यांनी स्वतःचा बेकरी व्यवसाय सुरू केला.

वनस्पतीजन्य प्रथिनांचा वापर करून केक तयार करण्याचे तंत्र विकसित केले असून त्यातून नावीन्यपूर्ण उत्पादनांची संकल्पना साकारल्याचे त्यांनी सांगितले. विद्यापीठात शिकलेल्या तंत्रज्ञानाचा व्यवसाय उभारणीसाठी मोठा उपयोग झाल्याचे त्यांनी नमूद केले. ग्राहकांच्या मागणीनुसार आणि बदलत्या बाजारपेठेतील कलानुसार शुगर-फ्री केकसह विविध प्रकारचे पदार्थ तयार करण्यावर भर दिला जात असल्याचे त्यांनी सांगितले.

विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करताना त्यांनी भविष्यातील रोजगाराच्या संधी लक्षात घेऊन समाजाची गरज आणि बाजारपेठेचा कल ओळखण्याचा सल्ला दिला. विद्यापीठाने स्थापन केलेल्या इनक्युबेशन सेंटरचा लाभ घेऊन विद्यार्थ्यांनी आपल्या व्यवसाय संकल्पनांना प्रत्यक्ष स्वरूप द्यावे. यशस्वी उद्योजकतेसाठी जोखीम स्वीकारण्याची तयारी आवश्यक असून संकोच न बाळगता आत्मविश्वासाने आणि निर्भयपणे व्यवसाय सुरू करावा, असे त्यांनी सांगितले.

शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे यांनी भारतरत्न डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांच्या कार्याचा संदर्भ देत अन्नसुरक्षेचे महत्त्व स्पष्ट केले. कृषि क्षेत्र हे देशाच्या अन्नसुरक्षेचा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वपूर्ण आधार आहे. विद्यापीठ कृषि क्षेत्रात सातत्याने आधुनिक तंत्रज्ञान विकसित करत असून विद्यार्थ्यांनी त्याचा लाभ घ्यावा. कृषि उत्पादनांवर प्रक्रिया करून त्यांचे मूल्यवर्धन केल्यास अन्नसुरक्षा, लोककल्याण आणि रोजगारनिर्मितीला चालना मिळू शकते. युवकांनी केवळ नोकरी शोधणारे न राहता रोजगार निर्माण करणारे उद्योजक बनावे. नावीन्यपूर्ण विचारांची जोपासना करून टाकाऊ घटकांपासून उपयुक्त व टिकाऊ उत्पादने तयार करण्यास प्राधान्य द्यावे आणि यशस्वी उद्योजकांच्या अनुभवांतून प्रेरणा घ्यावी, असे आवाहन त्यांनी केले.

प्रास्ताविक करताना अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालयाचे अधिष्ठाता डॉ. राजेश क्षीरसागर यांनी जागतिक अन्न दिन हा केवळ साजरा करण्याचा दिवस नसून अन्नसुरक्षेबाबतची आपली जबाबदारी ओळखण्याचा दिवस असल्याचे सांगितले. “Innovate Today, Nourish Tomorrow” या संकल्पनेचे महत्त्व विशद करताना अन्न उत्पादन, पोषण, अन्नसुरक्षा आणि शाश्वत विकासासाठी नावीन्यपूर्ण विचार व कृती आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

कार्यक्रमास विद्यापीठातील विविध महाविद्यालयांचे अधिष्ठाता, प्राध्यापक, अधिकारी, कर्मचारी आणि विद्यार्थी उपस्थित होते. कार्यक्रमात सुमारे ५०० जणांनी उत्स्फूर्त सहभाग नोंदविला.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालयाच्या विद्यार्थिनी श्रुती स्वामी आणि विद्यार्थी अश्विन सुरगोंड तर  आणि आभारप्रदर्शन श्रुती नखाते यांनी केले.

श्री बाळासाहेब गिते

श्री श्याम गंभीरे 

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठात पाणलोट व्यवस्थापनावर महत्त्वपूर्ण बैठक

 

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी येथे एकात्मिक पाणलोट व्यवस्थापन तसेच मृद व जलसंधारणाच्या उपाययोजनांबाबत दिनांक १८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी महत्त्वपूर्ण बैठक आयोजित करण्यात आली. या बैठकीच्या अध्यक्षस्थानी विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि होते.

या बैठकीस महाराष्ट्र शासनाच्या मृद व जलसंधारण विभागाच्या सहसचिव श्रीमती सुशिला यादव, विद्यापीठाचे शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे, कृषि अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालयाचे अधिष्ठाता डॉ. रावसाहेब भाग्यवंत, मृद व जलसंधारण अभियांत्रिकी विभागाचे प्राध्यापक डॉ. मधुकर मोरे तसेच सिंचन व निचरा अभियांत्रिकी विभागाचे सहायक प्राध्यापक डॉ. विशाल इंगळे उपस्थित होते.

बैठकीमध्ये माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी मार्गदर्शन केले तसेच पाणलोट क्षेत्राचे शास्त्रीय पद्धतीने नियोजन, देखरेख व मूल्यमापन करण्यासाठी रिमोट सेन्सिंग (RS) आणि भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करण्याबाबत सविस्तर चर्चा करण्यात आली.

मृद व जलसंधारणाची कामे अधिक प्रभावीपणे राबविण्यासाठी कृषि, फलोत्पादन, वन विभाग, मनरेगा, भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणा (GSDA), स्वयंसेवी संस्था आणि कृषि विद्यापीठ यांच्यामध्ये समन्वय असणे आवश्यक असल्याचे यावेळी अधोरेखित करण्यात आले. तसेच शास्त्रीय माहिती आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार करून सविस्तर प्रकल्प अहवाल तयार करणे, विविध विभागांतील माहिती एकाच ठिकाणी संकलित करणे, कोरडवाहू शेतीसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अवलंब करणे आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर वाढविणे या विषयांवरही विचारविनिमय झाला.

पाणलोट विकासासाठी ‘रिज टू व्हॅली’ (Ridge to Valley) या संकल्पनेनुसार उपाययोजनांची अंमलबजावणी करण्यावर भर देण्यात आला. याअंतर्गत जलसंधारण संरचनांची उभारणी, भूजल पुनर्भरणासाठी रिचार्ज शाफ्टची निर्मिती आणि पाणलोट क्षेत्रातील उपलब्ध जलस्रोतांचे शास्त्रीय पद्धतीने व्यवस्थापन करण्याबाबत चर्चा करण्यात आली.

याशिवाय रिमोट सेन्सिंग व जीआयएस तंत्रज्ञानावर आधारित पाणलोट विकासाचा सर्वसमावेशक कृती आराखडा तयार करणे, संबंधित विभागांच्या समन्वयासाठी समिती स्थापन करण्याचा प्रस्ताव शासनाकडे सादर करणे तसेच कार्यक्षम जलव्यवस्थापन आणि कोरडवाहू शेतीसाठी उपयुक्त तंत्रज्ञानाचा व्यापक अवलंब करणे यासंदर्भात सविस्तर चर्चा करण्यात आली. बैठकीचे प्रास्ताविक डॉ. मधुकर मोरे यांनी केले तर डॉ. विशाल इंगळे यांनी उपस्थित मान्यवरांचे आभार मानले.

वनामकृवित ड्रोन पायलट प्रशिक्षणार्थींना प्रमाणपत्रांचे वितरण

माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या हस्ते प्रशिक्षणार्थींचा गौरव; कृषि क्षेत्रात ड्रोन तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करण्याचे आवाहन

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी अंतर्गत कृषि अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालयात स्थापन करण्यात आलेल्या नागरी विमान वाहतूक महासंचालनालय (DGCA) मान्यताप्राप्त ‘रिमोट पायलट ट्रेनिंग ऑर्गनायझेशन’ (VNMKV–RPTO) येथे सारथीच्या सहकार्याने आयोजित ‘सेनापती धनाजी जाधव शेतकरी ड्रोन प्रशिक्षण कार्यक्रमांतर्गत’ प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या प्रशिक्षणार्थींना विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या हस्ते प्रमाणपत्रांचे वितरण दिनांक १८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी करण्यात आले.

कृषि क्षेत्रातील आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविणे, ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून शेतीतील विविध कामे अधिक कार्यक्षमतेने करणे आणि ग्रामीण भागातील युवकांना ड्रोन पायलट म्हणून कौशल्याधारित प्रशिक्षण देणे, हा या उपक्रमाचा प्रमुख उद्देश आहे. या कार्यक्रमांतर्गत ड्रोन पायलट प्रशिक्षणाच्या सारथीच्या सहाव्या बॅचचे सात दिवसीय प्रशिक्षण नागरी विमान वाहतूक महासंचालनालयाच्या मान्यतेनुसार दिनांक ११ ते १८ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत कृषि अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालयात ड्रोन पायलट प्रशिक्षणाचे आयोजन करण्यात आले होते. या प्रशिक्षणार्थींना प्रमाणपत्रे प्रदान करण्यात आली. ही ११ बॅच विद्यार्थ्यांची असून आतापर्यंत सारथीच्या सहकार्याने ५७ विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले.

यावेळी माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी प्रशिक्षणार्थींना मार्गदर्शन करताना आधुनिक तंत्रज्ञान आत्मसात करून कृषि क्षेत्राच्या प्रगतीत योगदान देण्याचे आवाहन केले. जीवनात दूरदृष्टी, सातत्यपूर्ण मेहनत, कौशल्यविकास आणि नावीन्यपूर्ण दृष्टिकोन यांचा अंगीकार करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले. प्रशिक्षणातून प्राप्त केलेल्या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्यक्ष शेतीमध्ये तसेच शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाची माहिती देण्यासाठी करावा, असेही त्यांनी नमूद केले.

याप्रसंगी महाराष्ट्र शासनाच्या मृद व जलसंधारण विभागाच्या उपसचिव माननीय सुशीला यादव, विद्यापीठाचे शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे, कृषि अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालयाचे अधिष्ठाता डॉ. रावसाहेब भाग्यवंत, VNMKV–RPTO चे प्रमुख डॉ. विशाल इंगळे तसेच मृद व जलसंधारण विभागाचे प्राध्यापक डॉ. मधुकर मोरे यांची विशेष उपस्थिती होती.

प्रास्ताविकात डॉ. रावसाहेब भाग्यवंत यांनी RPTO च्या माध्यमातून दिल्या जाणाऱ्या प्रशिक्षणाचे महत्त्व विशद केले. कृषि क्षेत्रातील फवारणी, पीक निरीक्षण आणि शेती व्यवस्थापन यांसारख्या कामांमध्ये ड्रोन तंत्रज्ञानाची उपयुक्तता स्पष्ट करताना प्रशिक्षित ड्रोन पायलट निर्माण करण्यासाठी अशा प्रशिक्षण कार्यक्रमांची आवश्यकता त्यांनी अधोरेखित केली.

या उपक्रमामुळे कृषि क्षेत्रात ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वापर वाढण्यास, कुशल मनुष्यबळ निर्माण होण्यास आणि युवकांसाठी रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होण्यास मदत होणार आहे. कार्यक्रमास संबंधित विभागांचे अधिकारी, प्राध्यापक, प्रशिक्षण समन्वयक आणि प्रशिक्षणार्थी उपस्थित होते.

वनामकृविच्या परभणी येथील कृषि महाविद्यालयात ‘सेवा संकल्प अभियाना’अंतर्गत स्वच्छता मोहीम संपन्न

परिसर स्वच्छतेसोबतच मनाची स्वच्छताही महत्त्वाची – अधिष्ठाता डॉ. प्रवीण वैद्य

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी अंतर्गत कृषि महाविद्यालय, परभणी येथे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या मार्गदर्शनाखाली राबविण्यात आलेल्या ‘सेवा संकल्प अभियान’ (दि. १७ सप्टेंबर ते १७ ऑक्टोबर २०२६) अंतर्गत दिनांक १७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी महाविद्यालयाच्या राष्ट्रीय सेवा योजना (NSS) विभागाच्या वतीने परिसर स्वच्छता मोहिमेचे आयोजन करण्यात आले. या मोहिमेद्वारे महिनाभर राबविण्यात आलेल्या सेवा संकल्प अभियानाची सांगता करण्यात आली.

या प्रसंगी स्वच्छतेचे महत्त्व अधोरेखित करताना महाविद्यालयाचे अधिष्ठाता डॉ. प्रवीण वैद्य म्हणाले की, परिसराच्या स्वच्छतेसोबतच मनाची स्वच्छताही तितकीच आवश्यक आहे. स्वच्छता ही केवळ परिसरापुरती मर्यादित न राहता प्रत्येकाने आपल्या विचारांत, वर्तनात आणि दैनंदिन आचरणातही स्वच्छतेची भावना जोपासली पाहिजे. सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता राखणे ही प्रत्येकाची सामाजिक जबाबदारी असून, विद्यार्थ्यांनी स्वच्छतेचे संस्कार आपल्या जीवनात रुजवून समाजातही त्याबाबत जनजागृती करावी, असे आवाहन त्यांनी केले.

या स्वच्छता मोहिमेत प्रथम सत्राच्या विद्यार्थ्यांनी उत्स्फूर्त सहभाग नोंदवून महाविद्यालयाच्या परिसराची स्वच्छता केली. या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांमध्ये स्वच्छतेविषयी जागरूकता निर्माण करणे, श्रमप्रतिष्ठेची भावना वाढविणे, सामाजिक बांधिलकी जोपासणे आणि सार्वजनिक परिसराप्रती जबाबदारीची जाणीव दृढ करणे हा संदेश देण्यात आला.

या कार्यक्रमास पदवी शिक्षण प्रभारी डॉ. दिलीप झटे, तसेच विविध विभागांचे प्रमुख डॉ. विश्वनाथ खंदारे, डॉ. हिराकांत काळपांडे, डॉ. प्रफुल्ल घंटे, वनस्पती शरीरक्रियाशास्त्र विभागाच्या प्रभारी डॉ. गोदावरी पवार, डॉ. सुरेश वाईकर आणि डॉ. सुदाम शिराळे यांच्यासह महाविद्यालयातील प्राध्यापक, अधिकारी, कर्मचारी व प्रथम सत्राचे विद्यार्थी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. तसेच कृषि वनस्पतीशास्त्र विभागाचे विभागप्रमुख आणि सर्व प्राध्यापकांनीही या उपक्रमात उत्साहाने सहभाग नोंदविला.

दि. १७ सप्टेंबर ते १७ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत राबविण्यात आलेल्या ‘सेवा संकल्प अभियाना’च्या माध्यमातून स्वच्छता, सामाजिक जाणीव आणि सामूहिक सहभाग या मूल्यांना प्रोत्साहन देण्यात आले. अभियानाच्या सांगतेनिमित्त आयोजित ही स्वच्छता मोहीम नियोजनबद्ध पद्धतीने पार पडली.

कार्यक्रमाच्या यशस्वी आयोजनासाठी राष्ट्रीय सेवा योजना कार्यक्रम अधिकारी डॉ. धीरज पाथ्रीकर व डॉ. फरिया खान, तसेच डॉ. संतोष ठोंबरे, डॉ. तेजश्री कच्छवे, डॉ. गजानन नाईक, श्री. भारत शिंदे आणि श्री. विजय गारकर यांनी विशेष परिश्रम घेतले.

या उपक्रमाच्या यशस्वी आयोजनाबद्दल अधिष्ठाता डॉ. प्रवीण वैद्य यांनी सर्व आयोजक, प्राध्यापक, अधिकारी, कर्मचारी आणि विद्यार्थ्यांचे कौतुक करून समाधान व्यक्त केले. स्वच्छता ही केवळ एकदिवसीय मोहीम न राहता ती प्रत्येकाच्या जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग व्हावी, तसेच स्वच्छ, सुंदर आणि आरोग्यदायी परिसराच्या निर्मितीसाठी सर्वांनी सातत्याने योगदान द्यावे, असेही त्यांनी नमूद केले.

वनामकृविच्या पीक विविधता पथदर्शक प्रकल्पांतर्गत शेतकऱ्यांना करडई, जवस व हुरडा ज्वारीच्या बियाण्यांचे वाटप

 

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणीच्या एकात्मिक शेती पद्धती अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्पांतर्गत राबविण्यात येणाऱ्या पीक विविधता पथदर्शक प्रकल्पांतर्गत शेतकऱ्यांना विद्यापीठाने विकसित केलेल्या करडई, जवस आणि हुरडा ज्वारीच्या वाणांच्या बियाण्यांचे दिनांक १६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी छत्रपती संभाजीनगर येथील शेतकऱ्यांनी वाटप करण्यात आले. यावेळी जिल्हा अधीक्षक कृषि अधिकारी दीपक गवळी यांनी पीक विविधीकरणाचे महत्त्व विशद केले.

गवळी म्हणाले की, खाद्यतेलाच्या गरजांसाठी परदेशांवरील अवलंबित्व कमी करायचे असेल, तर करडईसारख्या तेलबिया पिकांच्या लागवडीला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध पाण्याच्या स्रोतांचा विचार करून योग्य पिकांची निवड केल्यास शाश्वत उत्पादन साध्य करता येईल. यावेळी राष्ट्रीय कृषि संशोधन प्रकल्पाचे सहयोगी संशोधन संचालक तथा कृषिशास्त्रज्ञ डॉ. सुर्यकांत पवार यांनी हवामान बदल आणि पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन रब्बी हंगामात करडई, जवस आणि ज्वारीसारख्या पिकांचा समावेश करण्याचे आवाहन केले.

कार्यक्रमाच्या प्रास्ताविकात परभणी येथील एकात्मिक शेती पद्धती प्रकल्पाचे प्रभारी अधिकारी डॉ. के. टी. जाधव यांनी पीक विविधता पथदर्शक प्रकल्पाची माहिती दिली. मराठवाड्यातील छत्रपती संभाजीनगर, बीड, धाराशिव आणि लातूर या चार जिल्ह्यांत टप्प्याटप्प्याने हा प्रकल्प राबविण्यात येत असल्याचे त्यांनी सांगितले. चालू वर्षात छत्रपती संभाजीनगर आणि बीड जिल्ह्यांत प्रकल्पाच्या माध्यमातून पीक विविधीकरणाला चालना देण्यात येत आहे.

स्थानिक हवामानास अनुकूल पिकांची निवड, जमिनीची सुपीकता टिकविणे आणि शेतकऱ्यांच्या कडधान्य व खाद्यतेलाच्या गरजा पूर्ण करणे, या उद्देशाने प्रकल्पांतर्गत विविध उपक्रम राबविण्यात येत आहेत. खरीप हंगामात तूर, मूग आणि बाजरी या पिकांची प्रात्यक्षिके घेण्यात आली. यावेळी लाभार्थी शेतकऱ्यांनी ‘गोदावरी तूर’ या वाणाची पीकस्थिती उत्कृष्ट असल्याचे सांगितले. या कार्यक्रमाच्या यशस्वी आयोजनासाठी रामेश्वर ठोंबरे आणि मंगेश यांनी विशेष परिश्रम घेतले.

मिशन मौसमअंतर्गत वनामकृवित उभारणार अत्याधुनिक एकात्मिक हवामान निरीक्षण प्रणाली

वनामकृवि - भारत मौसम विज्ञान विभाग (IMD) यांच्यात सामंजस्य करार; मराठवाड्यातील हवामान अंदाज व कृषि हवामान सल्ला सेवांना मिळणार बळ

मराठवाड्यातील हवामान निरीक्षण, अचूक हवामान अंदाज आणि शेतकऱ्यांसाठी कृषि हवामान सल्ला सेवा अधिक सक्षम करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलण्यात आले आहे. भारत मौसम विज्ञान विभाग (IMD), मुंबई आणि वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी यांच्यात केंद्र शासनाच्या ‘मिशन मौसम’ उपक्रमांतर्गत एकात्मिक हवामान निरीक्षण प्रणाली (Integrated Meteorological Observation System–IMOS) उभारण्यासाठी दि. १६ ऑक्टोबर रोजी सामंजस्य करार करण्यात आला.

ही अत्याधुनिक प्रणाली विद्यापीठातील अखिल भारतीय समन्वित कृषि हवामानशास्त्र संशोधन प्रकल्प (AICRP on Agrometeorology) येथे उभारण्यात येणार आहे. या प्रणालीअंतर्गत सी-बँड पोलॅरिमेट्रिक डॉप्लर हवामान रडार (C-Band Polarimetric Doppler Weather Radar), मानक हवामान उपकरणांनी सुसज्ज पृष्ठभागीय हवामान वेधशाळा (Surface Meteorological Observatory) आणि रेडिओसॉन्ड वेधशाळा (Radiosonde Observatory) या तीन महत्त्वपूर्ण सुविधा विकसित करण्यात येणार आहेत. रेडिओसॉन्ड प्रणालीद्वारे हवामान फुग्याच्या साहाय्याने वातावरणाच्या उच्च स्तरांवरील तापमान, आर्द्रता, वाऱ्याचा वेग व दिशा यांसारख्या हवामानविषयक घटकांची निरीक्षणे घेता येतील.

या सामंजस्य करारप्रसंगी विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि आणि प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबईचे प्रमुख तथा वैज्ञानिक श्री. बिक्रम सिंह उपस्थित होते. विद्यापीठाच्या वतीने विभाग प्रमुख डॉ. हरिहर कौसडीकर व हवामान शास्त्रज्ञ डॉ. कैलास डाखोरे, तर भारत मौसम विज्ञान विभागाच्या वतीने श्री. शंभू रवींद्रन, श्री. महेश बुरटे, श्री. पठाण यांच्यासह अन्य अधिकारी उपस्थित होते.

हवामान आधारित शेतीला मिळणार नवी दिशा

माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी मराठवाड्यात अत्याधुनिक हवामान निरीक्षण सुविधांची उभारणी होत असल्याबद्दल समाधान व्यक्त केले. या प्रणालीमुळे हवामानविषयक निरीक्षणांची वैज्ञानिक क्षमता वाढेल. तसेच हवामानातील बदलांचे अधिक प्रभावी विश्लेषण करून शेतीसह विविध क्षेत्रांसाठी उपयुक्त हवामान आधारित सेवा विकसित करण्यास मदत होईल, असे त्यांनी नमूद केले.

श्री. बिक्रम सिंह यांनी वनामकृवि येथे उभारण्यात येणारी एकात्मिक हवामान निरीक्षण प्रणाली ही वैशिष्ट्यपूर्ण सुविधा ठरेल, असे सांगितले. या केंद्रामार्फत हवामान निरीक्षण, माहिती संकलन व विश्लेषण आणि हवामान अंदाज निर्मिती यांना चालना मिळण्यासोबतच भविष्यात देशातील अशा प्रकारच्या उपक्रमांसाठी हे केंद्र संदर्भ व मार्गदर्शन केंद्र म्हणून विकसित होण्याची क्षमता असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

हवामान माहिती संकलनापासून अंदाज निर्मितीपर्यंत मार्गदर्शन

सामंजस्य कराराच्या निमित्ताने वनामकृविचे प्राध्यापक व कर्मचारी आणि भारत मौसम विज्ञान विभागाच्या अधिकाऱ्यांमध्ये संवादात्मक सत्र आयोजित करण्यात आले. यामध्ये हवामान निरीक्षण, हवामानविषयक माहितीचे संकलन, तिचे विश्लेषण, हवामान अंदाज तयार करण्याची प्रक्रिया आणि विविध हवामानविषयक उत्पादनांची निर्मिती याबाबत सविस्तर माहिती देण्यात आली.

IMD च्या निथा, सुष्मा अय्यर आणि जिस्मी यांनी हवामान निरीक्षणापासून माहिती प्रक्रिया व विश्लेषणापर्यंतच्या विविध टप्प्यांची माहिती दिली. तसेच विभागाकडून उपलब्ध होणाऱ्या हवामान अंदाजांचा शेतस्तरावरील कृषि नियोजनासाठी प्रभावी वापर कसा करता येईल, याबाबतही मार्गदर्शन करण्यात आले.

शेतकऱ्यांना वेळेवर व अधिक उपयुक्त सल्ला मिळण्यास मदत

हवामानातील अनिश्चितता, पावसाचे बदलते स्वरूप आणि अवकाळी पाऊस यांसारख्या आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर ही प्रणाली मराठवाड्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे. हवामानविषयक अधिक व्यापक निरीक्षणे आणि त्यांचे शास्त्रीय विश्लेषण यांमुळे पेरणी, सिंचन, खत व्यवस्थापन, कीड व रोग व्यवस्थापन तसेच काढणी यांसारख्या कृषि कामांचे नियोजन करण्यासाठी अधिक उपयुक्त हवामान आधारित सल्ला सेवा विकसित करण्यास मदत होईल. परिणामी, हवामानातील बदलांशी जुळवून घेणारी आणि जोखीम कमी करणारी शेती पद्धती विकसित करण्याच्या प्रयत्नांना बळ मिळेल.

भारत मौसम विज्ञान विभाग आणि वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ यांच्यातील हा सामंजस्य करार हवामान विज्ञान आणि कृषि संशोधन यांच्यातील समन्वय अधिक दृढ करणारा असून, मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांना हवामान आधारित निर्णय घेण्यासाठी अधिक सक्षम करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे.

जमिनीचे आरोग्य जपण्यासाठी जैविक निविष्ठांचा वापर वाढवा : डॉ. हरिहर कौसडीकर

 वनामकृविच्या मृद विज्ञान व कृषि रसायनशास्त्र विभागास पाणी फाउंडेशनअंतर्गत शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या प्रतिनिधींची भेट

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी येथील मृद विज्ञान व कृषि रसायनशास्त्र विभागास परभणी जिल्ह्यातील पाणी फाउंडेशनच्या उपक्रमांतर्गत कार्यरत शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या दहा प्रतिनिधींनी १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी भेट दिली. या भेटीदरम्यान प्रतिनिधींनी मृदा आरोग्य संवर्धन, मृदा परीक्षण, जैविक व सेंद्रिय खतांचा वापर तसेच रासायनिक खतांच्या संतुलित वापराबाबत शास्त्रीय माहिती जाणून घेतली.

विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या मार्गदर्शनाखाली विभागात राबविण्यात येत असलेल्या विविध उपक्रमांची माहिती या वेळी देण्यात आली. शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे यांनी उपस्थित प्रतिनिधींना मार्गदर्शन केले. तसेच अधिष्ठाता डॉ. प्रवीण वैद्य यांनी तळ्यातील गाळाचा शेतीसाठी प्रभावी उपयोग करण्याबाबत सविस्तर माहिती दिली.

प्रारंभी विभागप्रमुख डॉ. हरिहर कौसडीकर यांनी विभागातील विविध संशोधन व तांत्रिक उपक्रमांची माहिती दिली. मृदा परीक्षणाच्या आधारे खत व्यवस्थापनाचे नियोजन, जैविक व सेंद्रिय खतांचा प्रभावी वापर आणि रासायनिक खतांचा संतुलित व मर्यादित वापर यांचे महत्त्व त्यांनी विशद केले. जमिनीची सुपीकता व आरोग्य टिकवून ठेवण्यासोबतच उत्पादन खर्च कमी करणे आणि पिकांची उत्पादकता वाढविण्यासाठी शास्त्रीय दृष्टिकोनातून खतांचा वापर करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले. मृदा परीक्षण केल्यानंतरच रासायनिक खतांचा वापर करावा, असे आवाहनही डॉ. कौसडीकर यांनी केले.

या भेटीदरम्यान प्रतिनिधींनी विभागातील केंद्रीय मृदा परीक्षण प्रयोगशाळा, खतांच्या ब्रिकेट निर्मिती प्रकल्प, गांडूळखत व त्याच्या उपपदार्थ निर्मिती प्रकल्प तसेच जैविक खत निर्मिती प्रकल्पांना भेट दिली. माती व पाणी परीक्षणाचे महत्त्व, गांडूळखत निर्मिती, जैविक खतांचा वापर आणि शेतीमध्ये सेंद्रिय निविष्ठांचा वापर वाढविण्याच्या विविध पद्धतींबाबत प्रात्यक्षिकांसह माहिती देण्यात आली.

यावेळी प्राध्यापक डॉ. सुरेश वाईकर, जैविक खत प्रयोगशाळेच्या प्रमुख डॉ. भाग्यरेषा गजभिये आणि डॉ. स्नेहल शिलेवंत उपस्थित होते. भेटीस आलेल्या प्रतिनिधींनी विभागातील तांत्रिक माहिती जाणून घेत विविध उपक्रमांविषयी चर्चा केली.

शेतकरी उत्पादक गटांनी विद्यापीठाच्या संपर्कात राहून कृषि तंत्रज्ञान व निविष्ठांच्या उत्पादनासंदर्भात प्रशिक्षण घ्यावे, असे आवाहन डॉ. कौसडीकर यांनी केले. शेतकरी उत्पादक गटांच्या माध्यमातून तालुकानिहाय जैविक व सेंद्रिय निविष्ठांच्या उत्पादनाचे छोटे-छोटे उपक्रम सुरू केल्यास स्थानिक स्तरावर रोजगारनिर्मिती होण्यासोबतच शाश्वत शेतीला चालना मिळू शकते, असेही त्यांनी नमूद केले. कृषि निविष्ठा व विभागातील विविध उपक्रमांशी संबंधित अधिकाऱ्यांचे संपर्क क्रमांकही प्रतिनिधींना उपलब्ध करून देण्यात आले.

या भेटीमुळे विद्यापीठातील कृषि संशोधन व तंत्रज्ञान शेतकरी उत्पादक गटांपर्यंत पोहोचण्यास, मृदा आरोग्याविषयी जागरूकता वाढण्यास आणि जैविक व सेंद्रिय निविष्ठांचा वापर वाढवून शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन मिळण्यास मदत होणार आहे. भेट देणाऱ्या शेतकरी उत्पादक गटांच्या प्रतिनिधींमध्ये प्रगतशील शेतकरी रमेश विठ्ठलराव दुधाटे गोळेगावकर, गजानन जी. सायखेडकर, कृष्णा गव्हाणे, रामेश्वर साबळे आणि गजानन आंबोरे यांचा समावेश होता.