धार्मिक स्वातंत्र्य व मानवतेच्या रक्षणासाठी ‘हिंद की चादर’ श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजींचे अतुलनीय योगदान – माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि

वनामकृवित ‘हिंद की चादर’ श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांच्या ३५० व्या शहीदी समागम शताब्दी वर्षानिमित्त सद्भावना सोहळा संपन्न

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठातील कृषि महाविद्यालयाच्या राष्ट्रीय सेवा योजना आणि जिमखाना विभाग यांच्या संयुक्त विद्यमाने शीख धर्माचे नववे गुरु हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांच्या ३५० व्या शहीदी समागम शताब्दी वर्षानिमित्त सद्भावना सोहळ्याचे दिनांक १६ जानेवारी २०२६ रोजी आयोजन करण्यात आले. हा कार्यक्रम महाविद्यालयाच्या सभागृहात अत्यंत श्रद्धा, आदर व प्रेरणादायी वातावरणात पार पडला.

या कार्यक्रमाचे अध्यक्षस्थान व उद्घाटन माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी भूषविले. प्रमुख वक्ते म्हणून वर्धा येथील महात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विद्यापीठातील डॉ. बालाजी चिरडे यांनी उपस्थितांना मार्गदर्शन केले. व्यासपीठावर शिक्षण संचालक डॉ. भगवान आसेवार, विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे, सहयोगी अधिष्ठाता डॉ. प्रविण वैद्य, डॉ. राहुल रामटेके, डॉ. विश्वनाथ खंदारे, विद्यार्थी कल्याण अधिकारी डॉ. राजेश कदम, प्रभारी सहयोगी अधिष्ठाता डॉ. कैलास गाढे आदी मान्यवर उपस्थित होते.

कार्यक्रमात माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि म्हणाले की, हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांनी मानवतेच्या रक्षणासाठी व धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी आपले प्राण अर्पण करून संपूर्ण जगाला सहिष्णुतेचा, सत्याचा व त्यागाचा मार्ग दाखविला आहे.  पुढे माननीय कुलगुरूंनी म्हणाले की, देशाने तसेच महाराष्ट्राने घडवून आणलेल्या महापुरुषांचा इतिहास, त्यांचे बलिदान, कार्य व त्याग सर्वांना माहीत असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. याच उद्देशाने अशा विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात येत आहे. आपण आज ज्या देशात सुखाने व शांततेत राहतो, त्यामागे साडेतीनशे–चारशे वर्षांपूर्वीचा संघर्षमय इतिहास दडलेला आहे, जो आज आपण जाणून घेत आहोत.

भारत ही संत, थोर महापुरुष आणि वीर योद्ध्यांची भूमी आहे. या योद्ध्यांनी भारताचे अनेक पातळ्यांवर रक्षण केले आहे. त्यामधील एक अत्यंत महत्त्वाचे कार्य ‘हिंद की चादर’ श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांनी केले. भारताची अब्रू वाचवण्यासाठी त्यांनी अतुलनीय बलिदान दिले. म्हणूनच त्यांना ‘हिंद की चादर’ असे सन्मानपूर्वक संबोधले जाते.

जर श्री गुरु गोविंद सिंगजी, गुरु तेग बहादुर साहिबजी, यांच्यासारखी महान व्यक्तिमत्त्वे नसती, तर परकीय आक्रमणे व अत्याचार थांबले नसते. त्या काळात भारताकडे सोन्याची खाण म्हणून पाहिले जात होते आणि लूट करण्याच्या उद्देशाने बाहेरून आक्रमणे होत होती. या आक्रमणांना थोपवण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य सिंध व पंजाब प्रांतातून होत असे आणि तेथील योद्धे समर्थपणे लढून आक्रमकांना रोखत होते. “जो लढता है, वो मजबूत होता है,” असे त्यांनी आवर्जून नमूद केले. त्यामुळेच पंजाबी व्यक्तिमत्त्व बलवान वाटते.

हे आक्रमक लुटारू धन, अब्रू आणि सर्वस्व लुटण्याचा प्रयत्न करत होते. अशा परिस्थितीत हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांनी हे सर्व थांबवण्यासाठी अद्वितीय योगदान दिले. स्वतःवर संकट नसतानाही, काश्मीरमधील सुमारे ५०० पंडितांचे जबरदस्तीने होणारे धर्मांतर थांबवण्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या जीवाचा, धनाचा व कुटुंबाचा त्याग केला. त्यामुळेच ते आज अजरामर झाले आहेत. त्यागातूनच खरी कीर्ती मिळते, याचे हे मोठे उदाहरण आहे.

यांचाच आदर्श घेऊन आपण त्यागी जीवन जगावे. आपल्या जवळ असलेल्या धन, ताकद आणि विद्या यांचा समतोल उपयोग करून आपले व्यक्तिमत्त्व घडवावे, असे माननीय कुलागुरुनी  सांगितले. कारण लोक व्यक्तीला नव्हे, तर व्यक्तिमत्त्वाला ओळखतात. महापुरुषांचे जीवन हे त्यागाचे प्रतीक आहे. जीवनात अडचणी आल्यास किंवा वाईट विचार मनात आल्यास, महापुरुषांचा इतिहास आठवावा, त्यागाची भावना निर्माण करावी, संयम ठेवावा, धैर्य बाळगावे, आपुलकी व सद्भावना जपावी आणि कर्तव्याचे पालन करावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांच्या विचारांचे अनुकरण करून आपले जीवन घडवावे, असे सांगून त्यांनी त्यांना विनम्र अभिवादन केले तसेच त्यांच्या कार्याचे मूल्य आपल्या जीवनात अधिकाधिक उतरवण्यासाठी सर्वांनी प्रतिज्ञा करावी, असेही त्यांनी नमूद केले.

शिक्षण संचालक डॉ. भगवान आसेवार यांनी आपल्या मनोगतात हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांनी मानवतेच्या संरक्षणासाठी तसेच धर्मरक्षणासाठी केलेल्या महान कार्याचा उल्लेख केला. त्यांना बालपणापासूनच मातोश्रींकडून धर्मरक्षणाचे संस्कार मिळाले होते. त्यांनी अन्यायाविरुद्ध ठामपणे प्रतिकार केला व शीख धर्माचे नवे गुरुपद स्वीकारले. त्यांच्याकडे युद्धकौशल्यासह क्षमा, प्रेम आणि करुणा यांसारखे उच्च मानवी गुण होते. कोणत्याही प्रकारच्या प्रलोभनांना बळी न पडता त्यांनी धर्मासाठी आपले सर्वोच्च बलिदान दिले. या सर्व महान कार्यांमुळेच आज संपूर्ण देश त्यांना हिंद की चादर म्हणून ओळखतो. या निमित्ताने विद्यापीठामार्फत विविध स्पर्धा व कार्यक्रमांचे आयोजन करून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला जात असल्याचे त्यांनी सांगितले.

प्रमुख वक्ते डॉ. बालाजी चिरडे यांनी आपल्या व्याख्यानात हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांच्या जीवनकार्याचा आढावा घेत सांगितले की, त्यांच्या बलिदानामुळे भारतात धार्मिक स्वातंत्र्याची परंपरा अधिक दृढ झाली असून आजच्या पिढीने त्यातून मूल्याधिष्ठित जीवनाची प्रेरणा घ्यावी. यावेळी त्यांनी हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांच्या जन्मापासून ते हुतात्म्यापर्यंतचा संपूर्ण इतिहास सविस्तरपणे मांडला. आज त्यांच्या हुतात्म्यास साडेतीनशे वर्षे पूर्ण होत आहेत. या निमित्ताने हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी, महाराष्ट्र तसेच छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या कार्याचा परस्पर संबंध समजून घेणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

यासाठी सर्वप्रथम औरंगजेबाची भूमिका व त्याची धोरणे समजून घेणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. औरंगजेबाने राबविलेल्या जबरदस्तीच्या धर्मांतराच्या धोरणातील सर्व बाबी त्यांनी उपस्थितांसमोर मांडल्या.

इ.स. १६६४ मध्ये हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी हे शीख धर्माचे नववे गुरु झाले. त्यांना केवळ दहा वर्षांचा कार्यकाळ लाभला; मात्र या काळात त्यांनी उत्तर भारतापासून अफगाणिस्तानपर्यंत व्यापक प्रवास केला. औरंगजेबाने सर्वांचे जबरदस्तीने धर्मांतर करण्याचा निर्णय घेतला होता आणि त्याअंतर्गत सर्वप्रथम ५०० काश्मिरी पंडितांना धर्मांतरासाठी बोलावण्यात आले.

या पीडित पंडितांनी हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांची भेट घेऊन आपली व्यथा मांडली. त्यावेळी श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांनी औरंगजेबाला वकिलामार्फत असा संदेश पाठविला की, प्रथम माझे धर्मांतर करा, त्यानंतर या पंडितांचे करा.

औरंगजेबाला हे कार्य सोपे वाटले; मात्र हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी कोणत्याही प्रलोभनाला, दबावाला किंवा दहशतीला बळी न पडता आपल्या धर्मावर ठाम राहिले. अखेरीस त्यांनी धर्मरक्षणासाठी आपल्या प्राणांचा त्याग केला आणि हुतात्म्याचे बलिदान स्वीकारले.

भारतीय इतिहासात हिंद की चादर श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांचे अनन्यसाधारण महत्त्व असून ते देशातील महान योद्ध्यांपैकी एक होते. अशा महान हुतात्म्यांचा इतिहास आपण सर्वांनी जाणून घेणे आवश्यक असल्याचे श्री. चिरडे यांनी अधोरेखित केले.

प्रास्ताविकात डॉ. प्रवीण वैद्य यांनी ‘हिंद की चादर’ श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांचा खरा इतिहास समाजासमोर मांडणे तसेच त्यांनी केलेल्या धर्मरक्षणाच्या कार्याची ओळख सर्वांपर्यंत पोहोचविणे हा कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश असल्याचे स्पष्ट केले.

डॉ. रणजीत चव्हाण यांनी प्रमुख वक्त्यांचा परिचय करून दिला. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन कार्यक्रम अधिकारी डॉ. धीरज पाथ्रीकर व डॉ. फारिया खान यांनी केले तर आभार जिमखाना उपाध्यक्ष डॉक्टर रावसाहेब भाग्यवंत यांनी मानले. कार्यक्रमासाठी विद्यापीठातील सर्व महाविद्यालयांतील प्राध्यापक, अधिकारी, कर्मचारी तसेच विद्यार्थी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

कार्यक्रमात ‘हिंद की चादर’ श्री गुरु तेग बहादुर साहिबजी यांच्या बालपण, शिक्षण, त्याग, बलिदान व सामाजिक योगदानावर आधारित माहितीपूर्ण सादरीकरण करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी त्यातून धार्मिक सहिष्णुता, मानवता, त्याग व नैतिक मूल्यांचे महत्त्व समजून घेतले. या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक बांधिलकी, देशप्रेम व मानवतावादी दृष्टिकोन वृद्धिंगत होईल, असा विश्वास आयोजकांनी व्यक्त केला.

Unparalleled Contribution of ‘Hind Ki Chadar’ Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji in Safeguarding Religious Freedom and Humanity – Hon’ble Vice Chancellor Prof. (Dr.) Indra Mani

 

A Sadbhavana Sohala (Harmony Ceremony) was successfully organized at VNMKV on the occasion of the 350th Shahidi Samagam Shatabdi Year of ‘Hind Ki Chadar’ Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.

 

A Sadbhavana (Harmony) Ceremony was organized on 16 January 2026 on the occasion of the 350th Shahidi Samagam Shatabdi Year of Hind Ki Chadar, Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, the ninth Guru of Sikha, through the joint initiative of the National Service Scheme (NSS) and the Gymkhana Department of the College of Agriculture, Vasantrao Naik Marathwada Agricultural University. The program was held in the college auditorium and was conducted in an atmosphere filled with devotion, respect, and inspiration.

The programme was presided over and inaugurated by the Hon’ble Vice Chancellor, Prof. (Dr.) Indra Mani. Dr. Balaji Chirde from Mahatma Gandhi Antarrashtriya Hindi Vishwavidyalaya, Wardha, delivered the keynote address and guided the audience. The dignitaries present on the dais included Director of Instruction Dr. Bhagwan Asewar, Director of Extension Education Dr. Rakesh Ahire, Associate Dean Dr. Pravin Vaidya, Dr. Rahul Ramteke, Dr. Vishwanath Khandare, Student Welfare Officer Dr. Rajesh Kadam, and In-charge Associate Dean Dr. Kailas Gadhe, among others.

During the programme, the Hon’ble Vice Chancellor Prof. (Dr.) Indra Mani stated that Hind Ki Chadar Shri Guru Tegh Bahadur Saheb Ji sacrificed his life for the protection of humanity and religious freedom, thereby showing the entire world the path of tolerance, truth, and sacrifice. The Hon’ble Vice Chancellor further said that it is extremely important for everyone to know the history of the great personalities produced by the nation and by Maharashtra, along with their sacrifices, work, and dedication. With this very objective, such programmes are being organized. He emphasized that the peaceful and comfortable life we enjoy today in our country is built upon a long history of struggle dating back 350–400 years, which we are now understanding.

India is the land of saints, great personalities, and brave warriors. These warriors protected India at various levels. Among them, Hind Ki Chadar Shri Guru Tegh Bahadur Saheb Ji rendered one of the most significant contributions. He made an unparalleled sacrifice to safeguard the honour of India, and therefore he is respectfully referred to as Hind Ki Chadar.

He further stated that if great personalities like Shri Guru Gobind Singh Ji and Shri Guru Tegh Bahadur Saheb Ji had not existed, foreign plunders, invasions and atrocities would not have been stopped. During that period, India was viewed as a land of immense wealth, and invasions were carried out with the intention of plunder. The important task of resisting these invasions was undertaken from the regions of Sindh and Punjab, where brave warriors fought valiantly and repelled the attackers. Quoting the saying, “Jo ladhta hai, woh majboot hota hai” (One who fights becomes strong), he noted that this is why the Punjabi character is perceived as strong.

These invaders attempted to loot wealth, honour, and everything else. In such circumstances, Hind Ki Chadar Shri Guru Tegh Bahadur Saheb Ji made an extraordinary contribution to put an end to these atrocities. Even when his own life was not under threat, he sacrificed his life, wealth, and family to prevent the forced religious conversion of about 500 Pandits in Kashmir. It is for this reason that he has become immortal in history. This stands as a great example that true fame is achieved through sacrifice.

Drawing inspiration from his ideals, the Hon’ble Vice Chancellor urged everyone to lead a life of sacrifice. He advised the balanced use of wealth, strength, and knowledge to shape one’s personality, stating that people recognize not the individual, but the personality. The lives of great personalities are symbols of sacrifice. Whenever one faces difficulties in life or negative thoughts arise, one should remember the history of great leaders, cultivate a spirit of sacrifice, maintain patience, show courage, uphold compassion and harmony, and perform one’s duties with dedication.

He concluded by appealing to everyone to shape their lives by following the ideals of Hind Ki Chadar Shri Guru Tegh Bahadur Saheb Ji. He paid humble tributes to him and emphasized that everyone should take a pledge to imbibe his values more deeply in their own lives.

 

Dr. Bhagwan Asewar, in his address, highlighted the great work carried out by Hind Ki Chadar Shri Guru Tegh Bahadur Saheb Ji for the protection of humanity as well as the preservation of religion. From childhood itself, he received values of safeguarding religion from his revered mother. He firmly resisted injustice and accepted the Guruship of the Sikh faith. Along with martial skills, he possessed noble human virtues such as forgiveness, love, and compassion. Without succumbing to any kind of temptation, he made the supreme sacrifice for the sake of religion. Owing to these great deeds, the entire nation today recognizes him as Hind Ki Chadar. On this occasion, he also informed that the University is honoring his contributions by organizing various competitions and programs.

 

Dr. Balaji Chirade reviewed the life and work of Hind Ki Chadar Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, stating that his sacrifice strengthened the tradition of religious freedom in India and that today’s generation should draw inspiration from his value-based life. On this occasion, he presented a detailed account of Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji’s life, from his birth to his martyrdom. Today marks three and a half centuries since his martyrdom.

He emphasized the importance of understanding the interconnection between the contributions of Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, Maharashtra, and Chhatrapati Shivaji Maharaj in this context. To do so, it is first necessary to understand the role and policies of Aurangzeb. He explained to the audience all aspects of Aurangzeb’s forced conversion policies.

In 1664 CE, Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji became the ninth Guru of Sikhism. His tenure lasted only ten years; yet during this period, he traveled extensively from North India to Afghanistan. Aurangzeb had decided to forcibly convert everyone to Islam, starting with 500 Kashmiri Pandits, who were called upon to convert.

These afflicted Pandits met Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji to share their plight. At that time, Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji sent a message to Aurangzeb through an envoy, saying, “First, convert me, and then these Pandits.”

Aurangzeb may have considered this task easy; however, Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji stood firm in his faith, yielding neither to temptation, pressure, nor intimidation. Ultimately, he sacrificed his life to protect religion and embraced martyrdom.

Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji holds extraordinary significance in Indian history and is counted among the great warriors of the nation. Dr. Chirade underlined that it is essential for all of us to know the history of such great martyrs.

 

In the introductory remarks, Dr. Praveen Vaidya clarified that the main objective of the program was to present the true history of ‘Hind Ki Chadar’ Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji to society and to make the public aware of the work he did to protect religion. Dr. Ranjit Chavan introduced the chief speakers. The program was anchored by NSS Program Officers Dr. Dheeraj Pathrikar and Dr. Faria Khan, while the vote of thanks was delivered by Gymkhana Vice President Dr. Raosaheb Bhagyawant. Professors, officers, staff, and students from all colleges of the university were present in large numbers.

During the program, an informative presentation was made on the childhood, education, sacrifices, martyrdom, and social contributions of ‘Hind Ki Chadar’ Shri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji. Students gained an understanding of the importance of religious tolerance, humanity, selflessness, and ethical values. The organizers expressed their belief that this initiative would strengthen students’ sense of social responsibility, patriotism, and a humanitarian outlook.