जैविक निविष्ठांमुळे खर्चात बचत व शाश्वत शेतीला चालना — माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि

 शेतावरच जैविक निविष्ठा निर्मिती शक्य — वनामकृविच्या शेतकरी–शास्त्रज्ञ संवादात माहिती

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाच्या विस्तार शिक्षण  संचालनालया अंतर्गत छत्रपती संभाजीनगर येथील कृषी विज्ञान केंद्र-१ द्वारा  आयोजित ‘शेतकरी - शास्त्रज्ञ कृषि संवाद’ या ऑनलाईन कार्यक्रमाचा ८०  वा भाग ०९ जानेवारी २०२६ रोजी यशस्वीरित्या पार पडला. माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या या कार्यक्रमात शेतकऱ्यांच्या शेतावर जैविक निविष्ठा (जैविक कीटकनाशके, जैविक बुरशीनाशके) निर्मिती महत्त्व यावर विशेष मार्गदर्शन करण्यात आले.

यावेळी विस्तार शिक्षण डॉ.राकेश अहिरे संचालक, नवी दिल्ली येथील भा.कृ.अनु.प- केंद्रीय एकात्मिक कीड व्यवस्थापन संशोधन संस्थेचे वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ.पी.एन.मीना, मुख्य विस्तार शिक्षण अधिकारी डॉ.प्रशांत देशमुख, कार्यक्रम समन्वयक डॉ.दिप्ती पाटगावकर, विषय विशेषज्ञ डॉ.बस्वराज पिसुरे, डॉ.अनिता जिंतूरकर, डॉ.संजूला भावर, श्री.अशोक निर्वळ यांच्यासह विद्यापीठातील आणि कृषी विभागातील अधिकारी, कर्मचारी यांचा ऑनलाइन सहभाग होता.

यावेळी माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी या कार्यक्रमाला शुभेच्छा देताना सांगितले की, शेतीतील खर्च कमी करून शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक शेतीला चालना देण्यासाठी जैविक निविष्ठांची निर्मिती व वापर अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यासाठी शेतकरी बांधवांना मोठ्या प्रमाणावर प्रशिक्षण देणे आवश्यक असून, विद्यापीठातर्फे प्रशिक्षण शिबिरे, प्रात्यक्षिके, कार्यशाळा तसेच विस्तार उपक्रमांच्या माध्यमातून ही क्षमता विकसित करण्यासाठी व्यापक पातळीवर उपक्रम राबविले जात आहेत. भविष्यात अधिकाधिक शेतकऱ्यांनी या उपक्रमांचा लाभ घ्यावा, असे आवाहनही त्यांनी केले.

विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश अहिरे म्हणाले की, बायोमिक्स, जैविक खते यांसारख्या जैविक निविष्ठा शेतीची शाश्वतता जपण्यासाठी येणाऱ्या काळाची गरज आहेत. त्यामुळे शेतकरी बांधवांनी त्यांचा जास्तीत जास्त वापर आपल्या शेतीमध्ये करणे आवश्यक आहे. ते पुढे म्हणाले की, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी यांनी विकसित केलेले बायोमिक्स, जैविक खते व द्रवरूप जिवाणू संघ मराठवाड्यातील सर्व जिल्ह्यांतील कृषी विज्ञान केंद्रे तसेच विविध संशोधन व विस्तार संस्थांमार्फत विक्रीसाठी उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. यापुढेही विद्यापीठामार्फत दर्जेदार जैविक निविष्ठा मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध करून देण्यावर तसेच यासंबंधी प्रशिक्षण कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यावर विशेष भर देण्यात येणार आहे. त्यामुळे शेतकरी बांधवांनी या सर्व उपक्रमांचा लाभ घ्यावा, असेही त्यांनी आवाहन केले.

प्रमुख मार्गदर्शक डॉ. पी. एन. मीना यांनी सांगितले की, विविध पिकांवर येणाऱ्या रोग व किडींच्या नियंत्रणासाठी प्रभावी जैविक निविष्ठा व जैविक घटक उपलब्ध आहेत. शेतकरी बांधवांनी त्यांची माहिती करून घेऊन त्यांचा योग्य व प्रभावी वापर करणे आवश्यक आहे. यावेळी त्यांनी मोसंबी, आंबा, ऊस, तूर, अद्रक आदी पिकांमधील कीड व रोगांची लक्षणे, होणारे नुकसान आणि जैविक निविष्ठांच्या वापरातून त्यांचे एकात्मिक नियंत्रण याबाबत सविस्तर मार्गदर्शन केले. ते म्हणाले की, ट्रायकोडर्मा, बिव्हेरिया, बॅसिलस, सुडोमोनास आणि मेटारायझियम या जैविक निविष्ठांचा पिकांच्या सुरुवातीच्या अवस्थेपासून नियमित वापर करणे आवश्यक आहे. आपल्या जवळच्या कृषी विज्ञान केंद्रात (केव्हीके) या सर्व निविष्ठा उपलब्ध असून त्या अत्यंत प्रभावी असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.  तसेच त्यांनी शेतावर जैविक निविष्ठांची निर्मिती कशी करावी याबाबत सविस्तर माहिती दिली. त्यांनी सांगितले की, २०० लिटरच्या ड्रममध्ये १७० ते १७५ लिटर पाणी, ५ किलो गायीचे शेण, ५ किलो गूळ, २०० ग्रॅम बेसन पीठ, १ किलो उकडलेले बटाटे आणि २.५ लिटर बायोमिक्स कल्चर यांचे मिश्रण करावे. ड्रमचे तोंड पोत्याने बांधून सावलीत ठेवावे व दररोज दोन वेळा लाकडी काठीने ढवळावे. असे ८ ते १० दिवस केल्यानंतर उत्तम दर्जाचे जैविक द्रावण तयार होते. त्यानंतर शेतकरी बांधव त्याचा वापर शेतीसाठी करू शकतात. याशिवाय, बांधावर जैविक निविष्ठा निर्मिती प्रयोगशाळा उभारण्यासाठी प्रशिक्षण घेणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले व सदर प्रशिक्षणासाठी शेतकऱ्यांनी त्यांच्या संस्थेशी संपर्क साधावा, असे आवाहन केले.

प्रारंभी डॉ.दिप्ती पाटगावकर यांनी सर्व मान्यवरांचे स्वागत करून कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक केले. या कार्यक्रमात महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांतील शेतकरी बंधू-भगिनी मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. सदर कार्यक्रम अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरला असून, या विषयावर भविष्यात आणखी कार्यक्रम आयोजित करण्यात यावेत, अशी अपेक्षा यावेळी अनेक शेतकऱ्यांनी व्यक्त केली. यावेळी शेतकरी बांधवांनी विचारलेल्या विविध प्रश्नांची उत्तरे उपस्थित शास्त्रज्ञांनी दिली. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन व आभारप्रदर्शन डॉ. बसवराज पिसुरे यांनी केले.

Organic inputs help reduce costs and promote sustainable agriculture

— Hon’ble Vice-Chancellor Prof. (Dr.) Indra Mani.

 

On-farm production of organic inputs is possible — Information shared in VNMKV’s Farmer–Scientist Interaction Programme.

The 80^th episode of the online programme “Farmer–Scientist Agricultural Dialogue”, organised by Krishi Vigyan Kendra-1, Chhatrapati Sambhajinagar under the Directorate of Extension Education of Vasantrao Naik Marathwada Agricultural University, was successfully conducted on 9 January 2026.

The programme was held under the chairmanship of the Hon’ble Vice-Chancellor Prof. (Dr.) Indra Mani, and focused on providing special guidance on the importance of on-farm production of biological inputs such as biological pesticides and bio-fungicides by farmers.

On this occasion, Dr. Rakesh Ahire, Director of Extension Education; Dr. P. N. Meena, Senior Scientist from the Central Integrated Pest Management Research Institute (ICAR), New Delhi; Dr. Prashant Deshmukh, Chief Extension Education Officer; Dr. Deepti Patgaonkar, Programme Coordinator; and subject experts Dr. Basavaraj Pisure, Dr. Anita Jinturkar, Dr. Sanjula Bhavar, and Shri Ashok Nirval, along with officers and staff from the university and the Department of Agriculture, participated in the programme online.

On this occasion, while extending his best wishes to the programme, Hon’ble Vice Chancellor Prof. (Dr.) Indra Mani stated that the production and use of biological inputs are extremely important for reducing the cost of cultivation and promoting sustainable and environmentally friendly agriculture. For this purpose, it is essential to provide large-scale training to farmers. Accordingly, the University is implementing various initiatives on a wide scale to build this capacity through training camps, demonstrations, workshops, and extension activities. He also appealed to more and more farmers to take advantage of these initiatives in the future.

Director of Extension Education, Dr. Rakesh Ahire, said that organic inputs such as biomix and bio-fertilizers are the need of the coming times to ensure the sustainability of agriculture. Therefore, farmers should make maximum use of these inputs in their farming practices. He further stated that the biomix, bio-fertilizers, and liquid microbial consortia developed by Vasantrao Naik Marathwada Agricultural University, Parbhani, have been made available for sale through all Krishi Vigyan Kendras in the districts of Marathwada as well as through various research and extension institutions. In the future too, the University will give special emphasis on making quality organic inputs available on a large scale and on organizing training programmes related to them. He therefore appealed to the farmers to take full advantage of all these initiatives.

Dr. P. N. Meena, the Chief Resource Person, stated that effective biological inputs and bio-agents are available for the management of various pests and diseases affecting different crops. Farmers should obtain proper information about these inputs and use them correctly and effectively.

On this occasion, he provided detailed guidance on the symptoms, damage, and integrated biological management of pests and diseases in crops such as sweet orange, mango, sugarcane, pigeon pea (tur), and ginger. He emphasized that bio-inputs like Trichoderma, Beauveria, Bacillus, Pseudomonas, and Metarhizium should be used regularly from the early stages of crop growth. He also mentioned that all these bio-inputs are available at nearby Krishi Vigyan Kendras (KVKs) and are highly effective.

He further explained in detail how to prepare biological inputs on the farm. According to him, in a 200-litre drum, one should mix 170 to 175 litres of water, 5 kg cow dung, 5 kg jaggery, 200 grams of gram flour, 1 kg boiled potatoes, and 2.5 litres of biomix culture. The mouth of the drum should be covered with a gunny bag and kept in the shade, and the mixture should be stirred twice daily with a wooden stick. After 8 to 10 days, a high-quality biological solution is prepared, which can then be used for agricultural purposes.

In addition, he said that farmers should undergo training to set up on-farm biological input production laboratories on field bunds and appealed to farmers to contact his institution for such training.

At the outset, Dr. Dipti Patgaonkar welcomed all the dignitaries and presented the introductory remarks of the programme. Farmers from various districts of Maharashtra participated in large numbers in this programme. The programme proved to be highly significant, and many farmers expressed their expectation that more such programmes should be organised on this subject in the future. The scientists present responded to the various questions raised by the farmers. The programme was compered and concluded with a vote of thanks by Dr. Basavaraj Pisure.