वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाच्या विविध पिकांच्या वाणांना केंद्रीय स्तरावर मान्यता

तिळाचा टीएलटी ७, चवळीचा ‘परभणी पद्मा’, ज्वारीचा ‘परभणी सुपरदगडी’ आणि सोयाबीनचा एमएयुएस ८२४ यांचा समावेश; कापसाच्या एनएच २२०३७ बीजी २ व एनएच २२०३८ बीजी २ वाणांनाही मान्यता

 माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांचे प्रभावी नेतृत्व व मार्गदर्शन

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणीच्या संशोधनातून विकसित करण्यात आलेल्या विविध पिकांच्या वाणांना केंद्रीय स्तरावर महत्त्वपूर्ण मान्यता मिळाली आहे. भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद (ICAR) अंतर्गत कृषी पिकांच्या वाणांचे मानक, अधिसूचना व प्रसारणासाठी केंद्रीय उपसमितीच्या (Central Sub-Committee on Crop Standards, Notification and Release of Varieties – CSC on CSN&RV) ९५व्या बैठकीत विद्यापीठाशी संबंधित विविध वाणांच्या प्रसारणासंदर्भात शिफारसी व मंजुरी देण्यात आली.

यामध्ये विद्यापीठाच्या संशोधनातून विकसित तिळाचा टीएलटी ७ (TLT-7), चवळीचा ‘परभणी पद्मा’ (CPB 2201), ज्वारीचा ‘परभणी सुपरडगडी’ (SPV 2735), सोयाबीनचा एमएयुएस ८२४ (MAUS 824) तसेच कापसाचे एनएच २२०३७ बीजी २ (NH 22037 Bt BG-II) व एनएच २२०३८ बीजी २ (NH 22038 Bt BG-II) या वाणांचा समावेश आहे.

दिनांक ६ एप्रिल २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे भारतीय कृषि अनुसंधान परिषदेचे उपमहासंचालक (पिक विज्ञान) डॉ. डी. के. यादव यांच्या अध्यक्षतेखाली ही बैठक झाली. विविध संस्थांचे संचालक, प्रकल्प समन्वयक आणि प्रमुख शास्त्रज्ञ यांच्या सादरीकरणानंतर संबंधित वाणांच्या कामगिरी व वैशिष्ट्यांवर चर्चा करून निर्णय घेण्यात आला.

या संशोधन कार्यामागे वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांचे प्रभावी नेतृत्व व मार्गदर्शन लाभले आहे. तसेच संशोधन संचालक डॉ. भगवान आसेवार, माजी संशोधन संचालक डॉ. खिजर बेग तसेच संबंधित पिकांवर कार्यरत शास्त्रज्ञांचे मोलाचे योगदान लाभले आहे.

 

तिळाचा टीएलटी ७ (TLT-7) वाण

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाच्या लातूर येथील तिळ संशोधनातून विकसित करण्यात आलेल्या टीएलटी ७ (‘Trombay Latur Til-7 –TLT 7)’ या तिळाच्या वाणाचा केंद्रीय स्तरावरील मान्यताप्राप्त वाणांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. या वाणाची महाराष्ट्रासाठी शिफारस करण्यात आली आहे.

TLT-7 वाणाचा पक्वता कालावधी ९० ते ९५ दिवस, १०० बियांचे वजन ३.४ ते ४.० ग्रॅम, तर तेलाचे प्रमाण ४५ ते ४७ टक्के आहे. या वाणाची सरासरी बियाणे उत्पादकता ७ ते ८ क्विंटल प्रति हेक्टर असून, उन्हाळी हंगामासाठी हा वाण योग्य आहे.

तिळ - टीएलटी ७ 

 चवळीचा ‘परभणी पद्मा’ वाण

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ आणि नवी दिल्ली येथील भा.कृ.अ.प. – राष्ट्रीय वनस्पती आनुवंशिक संसाधन ब्युरो ( ICAR - NATIONAL BUREAU OF PLANT GENETIC RESOURCES, NEW DELHI) यांच्या सहकार्याने संशोधनातून विकसित करण्यात आलेल्या ‘परभणी पद्मा’ (CPB 2201) या चवळीच्या वाणाचा महाराष्ट्र राज्यासाठी समावेश करण्यात आला आहे. या वाणाची शिफारस डाळवर्गीय संशोधन केंद्र, बदनापूर, जि. जालना येथील संशोधनाच्या आधारे करण्यात आली आहे.

‘परभणी पद्मा’ या वाणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे उच्च उत्पादनक्षम वाण – महाराष्ट्रात सरासरी उत्पादन ८७६ किलो प्रति हेक्टर, लवकर पक्व होणारा वाण – ८१ ते ९२ दिवसांत पक्वता; सरासरी पक्वता कालावधी ८६ दिवस, पिवळा मोझॅक (Yellow Mosaic) रोगास मध्यम प्रतिकारक्षम आणि १०० बियांचे वजन (Test Weight) – १२.७९ ग्रॅम अशी आहेत.

चवळी - ‘परभणी पद्मा’ 

चवळी - ‘परभणी पद्मा’ 

 

ज्वारीचा ‘परभणी सुपरदगडी’ वाण

महाराष्ट्रासाठी ‘परभणी सुपरदगडी’ (SPV 2735) या ज्वारीच्या वाणाचाही समावेश करण्यात आला आहे. हा वाण वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणीच्या संशोधनातून विकसित करण्यात आला आहे.

या वाणाचा पक्वता कालावधी ११५ ते ११८ दिवस असून, कोरडवाहू परिस्थितीत २२ ते २५ क्विंटल प्रति हेक्टर धान्य उत्पादन मिळते. तसेच ७० ते ७५ क्विंटल प्रति हेक्टर कडबा उत्पादन देण्याची क्षमता या वाणात आहे.

ज्वारी - ‘परभणी सुपरदगडी’ 

 

सोयाबीनचा एमएयुएस ८२४ (MAUS 824) वाण

एमएयुएस ८२४ या सोयाबीन वाणाचाही केंद्रीय स्तरावरील यादीत समावेश करण्यात आला आहे. या वाणाची आसाम, मणिपूर, नागालँड, अरुणाचल प्रदेश आणि मेघालय या राज्यांसाठी शिफारस करण्यात आली आहे.

हा वाण भाकृअप–अखिल भारतीय समन्वित सोयाबीन संशोधन प्रकल्प (AICRP on Soybean), वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी यांच्या संशोधनाशी संबंधित आहे. या वाणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे MAUS 824 या सोयाबीन वाणाने ईशान्य पर्वतीय क्षेत्रात उत्कृष्टता नोंदविली आहे.

या वाणाची सरासरी धान्य उत्पादकता २३२९ किलो/हेक्टर असून, सर्वोत्तम तुलनात्मक वाणाच्या तुलनेत ती १०.४ टक्के अधिक आहे. तसेच तेल उत्पादन ४६५ किलो/हेक्टर असून, ते सर्वोत्तम तुलनात्मक वाणापेक्षा १२.६ टक्के अधिक आहे. या वाणाचे १०० बियांचे वजन १६.५ ग्रॅम असून, सर्वोत्तम तुलनात्मक वाणाच्या १०.७ ग्रॅमच्या तुलनेत ते ५४ टक्के अधिक आहे. त्यामुळे MAUS 824 हा मोठ्या आकाराच्या बियांचा वाण आहे. रोगप्रतिकारक्षमतेच्या दृष्टीने या वाणाने शेतपातळीवर अँथ्रॅक्नोज (करपा) आणि गंज रोगास मध्यम प्रतिकारक्षमता दर्शविली आहे.

उत्कृष्ट उत्पादनक्षमता, मोठ्या आकाराचे दाणे, अधिक तेल उत्पादन आणि रोगांना मध्यम प्रतिकारक्षमता या गुणधर्मांमुळे MAUS 824 या वाणाची ईशान्य पर्वतीय क्षेत्रासाठी लागवडीसाठी शिफारस करण्यासाठी ओळख (Identified for release) करण्यात आली आहे. या क्षेत्रात मणिपूर, आसाम आणि नागालँड या राज्यांचा समावेश आहे. एमएयुएस ८२४  — अधिक उत्पादन, मोठे दाणे आणि रोगप्रतिकारक्षमतेचा उत्कृष्ट संगम.

सोयाबीन - एमएयुएस ८२४ 

कापसाच्या दोन Bt वाणांना मान्यता

विद्यापीठाच्या नांदेड येथील भाकृअप–अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्प (कापूस) – ICAR-AICRP on Cotton, Cotton Research Station यांच्या संशोधनातून विकसित करण्यात आलेल्या एनएच २२०३७ बीजी २ (NH 22037 Bt BG-II) व एनएच २२०३८ बीजी २ (NH 22038 Bt BG-II) या कापसाच्या वाणांचाही केंद्रीय स्तरावरील यादीत समावेश करण्यात आला आहे. या वाणांची महाराष्ट्र, गुजरात आणि मध्य प्रदेशासाठी नोंद करण्यात आली आहे.

NH 22037 BG-II वाणाचा पक्वता कालावधी सुमारे १६० ते १७० दिवस असून, त्याचे सरासरी उत्पादन १६ ते १८ क्विंटल प्रति हेक्टर आहे. या वाणामध्ये जिवाणूजन्य करपा व दहिया रोगास सहनशीलता असून, मोठ्या आकाराच्या बोंडांसह सघन लागवडीसाठी हा वाण योग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

कापूस - एनएच २२०३७ बीटी 

NH 22038 BG-II वाणाचा पक्वता कालावधीही १६० ते १७० दिवस असून, त्याचे सरासरी उत्पादन १८ ते २१ क्विंटल प्रति हेक्टर आहे. या वाणामध्ये रसशोषक किडी तसेच पानावरील ठिपके रोगास सहनशीलता असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

कापूस - एनएच २२०३७ बीटी 

विद्यापीठाच्या संशोधनाची राष्ट्रीय स्तरावर दखल

विविध पिकांच्या वाणांना केंद्रीय स्तरावर मिळालेली ही मान्यता वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाच्या पिक सुधारणा, वाण निर्मिती आणि संशोधन कार्याची राष्ट्रीय स्तरावर झालेली महत्त्वपूर्ण दखल आहे. विद्यापीठातील विविध संशोधन केंद्रे, अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्प आणि शास्त्रज्ञांच्या सातत्यपूर्ण संशोधनातून विकसित होत असलेल्या वाण व तंत्रज्ञानामुळे शेतकऱ्यांना अधिक उत्पादनक्षम, अनुकूल आणि उपयुक्त वाण उपलब्ध होण्यास मदत होणार आहे.

विद्यापीठाच्या विविध पिकांवरील संशोधनाला केंद्रीय स्तरावर मिळालेल्या या मान्यतेमुळे विद्यापीठाच्या संशोधन–तंत्रज्ञान विकास–शेतकरी प्रसार या कार्याला आणखी चालना मिळणार असल्याचे विद्यापीठाच्या वतीने नमूद करण्यात आले.

For english

VNMKV’s Varieties of Different Crops Receive Central-Level Recognition

 

TLT-7 sesame, ‘Parbhani Padma’ cowpea, ‘Parbhani Superdagdi’ sorghum and MAUS 824 soybean varieties included; NH 22037 BG-II and NH 22038 BG-II cotton varieties also recognized

Effective leadership and guidance of Hon’ble Vice-Chancellor Prof. (Dr.) Indra Mani

 

Various crop varieties developed through the research programmes of Vasantrao Naik Marathwada Krishi Vidyapeeth (VNMKV), Parbhani, have received significant recognition at the central level. During the 95th meeting of the Central Sub-Committee on Crop Standards, Notification and Release of Varieties (CSC on CSN&RV) under the Indian Council of Agricultural Research (ICAR), recommendations and approvals were granted regarding the release and notification of several varieties associated with the University.

The varieties include TLT-7 sesame, ‘Parbhani Padma’ (CPB 2201) cowpea, ‘Parbhani Superdagdi’ (SPV 2735) sorghum, MAUS 824 soybean, and NH 22037 Bt BG-II and NH 22038 Bt BG-II cotton.

The meeting was held on 6 April 2026 in New Delhi under the chairmanship of Dr. D. K. Yadav, Deputy Director General (Crop Science), ICAR. Following presentations by directors, project coordinators and principal scientists from various institutions, the performance and characteristics of the respective varieties were discussed before taking the decisions.

This research achievement has been supported by the effective leadership and guidance of the Hon’ble Vice-Chancellor of VNMKV, Prof. (Dr.) Indra Mani. Valuable contributions were also made by Dr. Bhagwan Asewar, Director of Research; former Director of Research Dr. Khizar Beg; and scientists working on the respective crops.

TLT-7 Sesame Variety

The TLT-7 (Trombay Latur Til-7) sesame variety developed through sesame research at the University’s Latur-based research programme has been included among the centrally recognized varieties. The variety has been recommended for cultivation in Maharashtra.

TLT-7 has a maturity period of 90–95 days, a 100-seed weight of 3.4–4.0 grams, and an oil content of 45–47 per cent. Its average seed yield is 7–8 quintals per hectare, and the variety is suitable for the summer season.

 ‘Parbhani Padma’ Cowpea Variety

The ‘Parbhani Padma’ (CPB 2201) cowpea variety, developed through collaborative research by VNMKV and the ICAR–National Bureau of Plant Genetic Resources (NBPGR), New Delhi, has been included for Maharashtra. The recommendation is based on research conducted at the Pulses Research Centre, Badnapur, District Jalna.

The major characteristics of ‘Parbhani Padma’ include:

• High-yielding variety with an average yield of 876 kg per hectare in Maharashtra
• Early maturing, with maturity ranging from 81 to 92 days and an average maturity period of 86 days
• Moderately resistant to Yellow Mosaic Virus
• 100-seed weight of 12.79 grams

‘Parbhani Superdagdi’ Sorghum Variety

The ‘Parbhani Superdagdi’ (SPV 2735) sorghum variety has also been included for Maharashtra. The variety was developed through research at Vasantrao Naik Marathwada Krishi Vidyapeeth, Parbhani.

It has a maturity period of 115–118 days and produces 22–25 quintals of grain per hectare under rainfed conditions. It also has the potential to produce 70–75 quintals of fodder per hectare.

MAUS 824 Soybean Variety

The MAUS 824 soybean variety has also been included in the centrally recognized list. It has been recommended for the states of Assam, Manipur, Nagaland, Arunachal Pradesh and Meghalaya.

The variety is associated with the research programme of the ICAR–All India Coordinated Research Project on Soybean (AICRP on Soybean), VNMKV, Parbhani. MAUS 824 has demonstrated excellent performance in the North Eastern Hill Region.

Its major characteristics include:

• Average grain yield of 2,329 kg/ha, which is 10.4 per cent higher than the best check variety
• Oil yield of 465 kg/ha, 12.6 per cent higher than the best check variety
• 100-seed weight of 16.5 grams, compared with 10.7 grams for the best check, representing an increase of approximately 54 per cent
• Large seed size
• Moderate field-level resistance to anthracnose and rust

Considering its high yield potential, large seed size, higher oil yield and moderate disease resistance, MAUS 824 has been identified for release for the North Eastern Hill Region, including Manipur, Assam and Nagaland.

MAUS 824 thus combines higher productivity, large seeds and disease resistance.

Two Bt Cotton Varieties Receive Recognition

The NH 22037 BG-II and NH 22038 BG-II cotton varieties, developed through research at the ICAR–All India Coordinated Research Project on Cotton, Cotton Research Station, Nanded, under VNMKV, have also been included in the centrally recognized list. These varieties have been recorded for Maharashtra, Gujarat and Madhya Pradesh.

NH 22037 BG-II has a maturity period of approximately 160–170 days and an average yield of 16–18 quintals per hectare. The variety is reported to possess tolerance to bacterial blight and grey mildew, has large-sized bolls and is suitable for high-density planting.

NH 22038 BG-II also has a maturity period of approximately 160–170 days and an average yield of 18–21 quintals per hectare. It is reported to possess tolerance to sucking pests and leaf spot disease.

National Recognition of VNMKV’s Research

The central-level recognition accorded to these varieties represents a significant national recognition of Vasantrao Naik Marathwada Krishi Vidyapeeth’s research in crop improvement, varietal development and agricultural innovation.

The continuous research carried out by various research centres, All India Coordinated Research Projects and scientists of the University is helping make more productive, adaptive and farmer-oriented crop varieties available to farmers.

The University stated that the central-level recognition of these varieties will further strengthen its efforts in research, technology development and dissemination of agricultural technologies to farmers, while giving additional momentum to its contribution to crop improvement and sustainable agricultural development.