सामुदायिक विज्ञान शिक्षणातून ग्रामीण समाजाच्या आरोग्यविषयक गरजा पूर्ण कराव्यात — माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि

 वनामकृविच्या परभणी येथील सामुदायिक विज्ञान महाविद्यालयात दीक्षारंभ आणि पालक मेळावा संपन्न

कोणत्याही कामाची सुरुवात चांगली झाली, तर अर्धे काम पूर्ण झालेले असते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक जीवनाची सुरुवात सकारात्मक आणि योग्य दिशेने होणे आवश्यक आहे. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणामध्ये दीक्षारंभ कार्यक्रमाचा समावेश करण्यात आला असून, हा दोन आठवड्यांचा अभ्यासक्रम आहे. या कालावधीत विद्यार्थ्यांनी महाविद्यालयीन शिक्षणातून काय मिळवायचे, आपले व्यक्तिमत्त्व कसे घडवायचे आणि भविष्यात समाजासाठी काय योगदान द्यायचे, याचा विचार करावा, असे प्रतिपादन वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाचे माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी केले.

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठाच्या परभणी येथील सामुदायिक विज्ञान महाविद्यालयात दिनांक  १ ऑक्टोबर २०२६ रोजी पदवी प्रथम वर्षाच्या नवप्रवेशित विद्यार्थ्यांसाठी ‘दीक्षारंभ–२०२६’ आणि पालक मेळावा आयोजित करण्यात आला होता. विद्यार्थ्यांना महाविद्यालयातील शैक्षणिक, सांस्कृतिक तसेच विविध विद्यार्थी-केंद्रित उपक्रमांची माहिती व्हावी, या उद्देशाने आयोजित कार्यक्रमाचे उद्घाटन व अध्यक्षस्थान माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांनी भूषविले. यावेळी ते मार्गदर्शन करत होते.

माननीय कुलगुरूंनी महाविद्यालयाच्या इतिहासाचा उल्लेख करताना सांगितले की, या महाविद्यालयाचे पूर्वी गृहविज्ञान महाविद्यालय असे नाव होते. काळानुरूप आणि समाजाच्या बदलत्या गरजांनुसार त्याचा विस्तार होऊन आता त्याला सामुदायिक विज्ञान महाविद्यालय असे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. स्त्री-पुरुष समानता आणि समाजातील सर्व घटकांचा सहभाग वाढविण्यासाठी सामुदायिक विज्ञानाचे शिक्षण महत्त्वपूर्ण आहे. महिलांमध्ये जबाबदारीची भावना, कुटुंबाची काळजी घेण्याची वृत्ती आणि व्यवस्थापन कौशल्ये प्रकर्षाने दिसून येतात. कुटुंबातील महिलांच्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेमुळे शिस्त, एकसूत्रता आणि समन्वय निर्माण होण्यास मदत होते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

समुदायाची मूलभूत संकल्पना विद्यार्थ्यांनी समजून घेणे आवश्यक आहे. लोकांचा समूह म्हणजे समुदाय किंवा ‘कम्युनिटी’. या समुदायामध्ये संवाद, आपुलकी, मानसन्मान आणि परस्परांचा आदर असणे आवश्यक आहे. सामुदायिक विज्ञानाच्या माध्यमातून ही मूल्ये समाजामध्ये रुजविण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करता येते, असेही त्यांनी नमूद केले.

भविष्यात ग्रामीण भागातील महिला व बालकांच्या आरोग्यविषयक शिक्षणावर विशेष भर देण्याची गरज व्यक्त करताना त्यांनी महाविद्यालयातील ज्ञानाचे विकेंद्रीकरण करण्याचे आवाहन केले. गावागावांत व्यक्तींना प्रशिक्षित करून आरोग्यविषयक सेवा, मार्गदर्शन आणि जनजागृती करणाऱ्या स्थानिक कार्यकर्त्यांची निर्मिती करावी, असे त्यांनी सांगितले.

महाविद्यालयाच्या ‘गृहविज्ञान’ ते ‘सामुदायिक विज्ञान’ या नामांतराच्या प्रक्रियेत काही अडचणी निर्माण झाल्या होत्या; मात्र विद्यापीठ प्रशासनाने योग्य लक्ष घालून हा विषय मार्गी लावला. आज या महाविद्यालयातील विद्यार्थी महाराष्ट्रातील विविध शासकीय रुग्णालये व संस्थांमध्ये आहारतज्ज्ञ म्हणून कार्यरत आहेत, ही अभिमानाची बाब असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

सामुदायिक विज्ञानाचा अभ्यासक्रम अधिक समाजाभिमुख करण्यासाठी दोन दिवसीय कार्यशाळा आयोजित करून अभ्यासक्रमाचा आढावा घ्यावा आणि आवश्यक ते बदल करावेत. विशेषतः ग्रामीण मराठवाड्यातील समाजाच्या गरजा लक्षात घेऊन हा अभ्यासक्रम अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी प्रयत्न करावेत, असे निर्देश त्यांनी दिले.

महाविद्यालयातील पूर्व-प्राथमिक प्रयोगशाळेमुळे महाविद्यालयाला राष्ट्रीय स्तरावर विशेष ओळख प्राप्त झाली आहे, असे सांगून त्यांनी ‘स्कूल कनेक्ट’सारख्या उपक्रमांच्या माध्यमातून प्राथमिक शाळा व अंगणवाडीतील विद्यार्थी तसेच पालकांना महाविद्यालयाच्या विविध उपक्रमांशी अनौपचारिक पद्धतीने जोडण्याचे आवाहन केले.

आज समाजातील आनंदाचे प्रमाण कमी होत चालले असून उच्चशिक्षित समाजातही ही बाब जाणवते. अनेकदा अहंकार आणि स्वार्थ आपल्याला आनंदापासून दूर नेतात. त्यामुळे अहंकार बाजूला ठेवून साधेपणाने जगण्याची वृत्ती जोपासली पाहिजे. महाविद्यालयाच्या माध्यमातून ‘हॅपीनेस’ विषयक उपक्रम राबवून आनंदाचे शास्त्र आणि त्याचे मॉडेल समाजापर्यंत पोहोचवावे, असे त्यांनी सांगितले.

भविष्यातील गरजा लक्षात घेऊन जनसमुदायासाठी परिवर्तनशील शिक्षण देण्याची गरज व्यक्त करताना पारंपरिक ज्ञानाचाही उपयोग करण्याचे आवाहन त्यांनी केले. ‘आजीबाईचा बटवा’ यांसारख्या पारंपरिक ज्ञानसंपदेचे शास्त्रीय पद्धतीने जतन करून त्याचा समाजोपयोगी वापर करावा, असे त्यांनी नमूद केले.

कृषि शिक्षणाइतकीच, किंबहुना समाजाच्या दृष्टीने सामुदायिक विज्ञानाची भूमिकाही अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्यामुळे या शाखेची जबाबदारी अधिक आहे. विद्यार्थ्यांनी आहारतज्ज्ञ म्हणून वैद्यकीय व वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून प्रावीण्य मिळवावे. समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला आधाराची गरज असते. त्यामुळे आपुलकीची भावना निर्माण करून प्रत्येकाला आधार देण्याचे कार्य विद्यार्थ्यांनी करावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

विद्यार्थ्यांनी कोणताही अनावश्यक हव्यास न बाळगता सहज, आनंदी आणि समाधानी जीवन जगावे. उच्च शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःमध्ये आवश्यक पात्रता, कौशल्ये आणि सामाजिक बांधिलकी निर्माण करावी, असेही माननीय कुलगुरूंनी सांगितले.

यावेळी प्रमुख अतिथी शिक्षण संचालक डॉ. बाबासाहेब ठोंबरे यांनी सामुदायिक विज्ञान महाविद्यालयातून आहारतज्ज्ञ घडत असून ते समाजाचे आरोग्य जपण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करीत असल्याचे सांगितले. पालकांनी आपल्या पाल्यांना या महाविद्यालयात शिक्षणासाठी पाठवून त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी योग्य व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहे. विद्यार्थ्यांची स्वप्ने निश्चितच पूर्ण होतील, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.

विद्यार्थ्यांनी मेहनत, परिश्रम आणि शिस्त यांना प्राधान्य द्यावे, असे आवाहन करताना त्यांनी प्रोफेसर ऑफ प्रॅक्टिस श्रीमती मेघा बागुल यांच्या यशाचा उदाहरणादाखल उल्लेख केला. आपण प्रथम क्रमांकाचे आणि ‘अ’ दर्जाचे मानांकन प्राप्त विद्यापीठात शिक्षण घेत आहात. माननीय कुलगुरूंच्या नेतृत्वाखाली विद्यापीठ आणखी प्रगतीच्या दिशेने वाटचाल करीत आहे. या महाविद्यालयातून विद्यार्थ्यांचे भवितव्य निश्चितच उज्ज्वल होईल. सातत्य ठेवून अभ्यास करा, असे त्यांनी सांगितले.

अधिष्ठाता डॉ. नीता गायकवाड यांनी महाविद्यालय आकाराने छोटे असले तरी अत्यंत क्षमतेने आणि समाजाभिमुख पद्धतीने कार्य करीत असल्याचे सांगितले. या महाविद्यालयातील २२ आहारतज्ज्ञ महाराष्ट्रातील विविध शासकीय रुग्णालये व महाविद्यालयांमध्ये कार्यरत आहेत, ही महाविद्यालयासाठी अभिमानाची बाब असल्याचे त्यांनी नमूद केले. महाविद्यालय विद्यार्थ्यांच्या अपेक्षा जाणून घेऊन त्यानुसार विविध उपक्रम राबवित असल्याचे सांगून त्यांनी महाविद्यालयाच्या विविध यशांचा आढावा घेतला. माननीय कुलगुरू विद्यार्थ्यांसह शेतकऱ्यांना प्राधान्य देत असल्यामुळे विद्यापीठाच्या प्रगतीला अधिक चालना मिळत असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

प्रोफेसर ऑफ प्रॅक्टिस श्रीमती मेघा बागुल यांनी आपल्या मनोगतात माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या कार्यकाळात विद्यार्थी म्हणून शिक्षण घेता आले नाही, याची खंत व्यक्त केली. विद्यापीठाच्या प्रगतीचे कौतुक करताना त्या म्हणाल्या की, “मी आपल्यासारखीच एक विद्यार्थी म्हणून या महाविद्यालयात आले होते आणि आज या ठिकाणी पोहोचले आहे. मला आजही विद्यार्थी म्हणून राहणे अधिक आवडते.” आपल्या यशाचा प्रवास विद्यार्थ्यांसमोर मांडताना त्यांनी भविष्यात महाविद्यालयाच्या आणि विद्यापीठाच्या प्रगतीसाठी योगदान देण्याचे आश्वासन दिले.

कार्यक्रमास उपकुलसचिव (विद्या) डॉ. गजानन भालेराव यांचीही प्रमुख उपस्थिती होती. यावेळी सामुदायिक विज्ञान महाविद्यालयाच्या प्लेसमेंट सेलच्या माहितीपत्रिकेचे (Placement Cell Brochure) माननीय कुलगुरू व उपस्थित मान्यवरांच्या हस्ते प्रकाशन करण्यात आले. तसेच आंतरविद्यापीठीय स्पर्धेत सहभागी होऊन द्वितीय व तृतीय क्रमांक प्राप्त करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे माननीय कुलगुरूंनी कौतुक केले. प्रथम वर्षातील NCC कॅडेट म्हणून निवड झालेल्या चार विद्यार्थ्यांचा माननीय कुलगुरूंच्या हस्ते विशेष सत्कार करण्यात आला.

प्रास्ताविक शिक्षण प्रभारी तथा विषयप्रमुख डॉ. शंकर पुरी यांनी केले. त्यांनी दीक्षारंभ कार्यक्रमाचे महत्त्व विशद करून नव्याने प्रवेश घेतलेल्या विद्यार्थ्यांचे स्वागत केले व त्यांना शुभेच्छा दिल्या. यावेळी स्नेहांशी लॉरेन्स, वैष्णवी घोलप तसेच पालक श्री. रोहिदास चव्हाण यांनी मनोगत व्यक्त करून महाविद्यालयाकडून असलेल्या अपेक्षा मांडल्या.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन डॉ. अश्विनी बिडवे व श्री. कैलास जोंधळे यांनी केले, तर आभार डॉ. सुनील दत्त जगवाड यांनी मानले. कार्यक्रमाच्या यशस्वी आयोजनासाठी महाविद्यालयातील तसेच अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्पातील सर्व प्राध्यापक, अधिकारी, कर्मचारी आणि विद्यार्थ्यांनी परिश्रम घेतले.

ही आवृत्ती वृत्तपत्र/विद्यापीठाच्या अधिकृत प्रेसनोटसाठी योग्य अशा शैलीत आहे. मुख्य मथळा आणि उपमथळा आणखी प्रभावी करण्यासाठीही ती संक्षिप्त करता येईल.